Thursday, 5 December 2019

‘डग बीगन’ झाला ‘वर्षा’

डग बीगन झाला वर्षा
मुख्यमंत्र्यांचे निवासस्थान असलेला वर्षा बंगला सत्ता बदलानंतर नेहमीच चर्चेत येतो. मुळात तो बंगला पूर्वी मुख्यमंत्र्यांचे निवासस्थान नव्हते आणि त्याचे नावही वर्षानव्हते. त्याचा संदर्भ माजी मुख्यमंत्री (कै.) श्री. वसंतराव नाईक यांच्याशी संबंधित आहे. ते पहिल्यांदा मुख्यमंत्रीपदी आजच्याच दिवशी 5 डिसेंबर 1963 रोजी विराजमान झाले होते. त्यानिमित्ताने हे एक स्मरण...
शेतकऱ्याला पाणी मिळालं की, तो चमत्कार करून दाखवितो हा सिद्धांत मांडणारे व तो प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सतत झटणारे मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांनी 20 फेब्रुवारी 1975 रोजी सत्तेची कवचकुंडले शांतपणे खाली ठेवली आणि त्यांचा एकोणवीस वर्षांचा वर्षाबंगल्यावरील प्रदीर्घ रहिवास संपुष्टात आला. त्यांच्या हितचिंतकांपैकी कोणीतरी त्यांना सहज म्हणाले, साहेब, बंगला सोडण्याची एवढी घाई का करता? थोडे दिवस थांबा कदाचित तुम्हाला पुन्हा निमंत्रण येईल...
बोलणाऱ्याच्या मनातील निर्मळ भावना लक्षात घेऊन श्री. नाईक म्हणाले, आता ते होणे नाही... आता कोणी आग्रह केला तरी माझा बेत बदलणार नाही- आय हॅव प्लेड माय इनिंग फॉर अ हेअरली लाँग पिरिय्‌ड. आय वॉज ऑन द ग्राऊंड. आता पुरे!
श्री. नाईक यांच्या दूत पर्जंन्याचा या चरित्रातील हा संवाद महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचं निवासस्थान असलेल्या वर्षा बंगल्याचं स्थानमहात्म्य अधोरेखित करतो. प्रसिद्ध साहित्यिक मधु मंगेश कर्णिक यांनी हे चरित्र लिहिलं आहे. ते मुख्यमंत्र्यांचे प्रसिद्धी अधिकारी म्हणून काम पाहत असत. श्री. कर्णिक यांनी दूत पर्जन्यांद्वारे श्री. नाईक यांच्या जीवनाचे विविध पैलू उलगडून दाखविले आहेत. त्यातच वर्षा बंगल्याचं कूळ आणि मूळही लक्षात येतं. श्री. नाईक मुख्यमंत्री होईपर्यंत हा बंगला कधीच मुख्यमंत्र्यांचा नव्हता आणि ते द्विभाषिक राज्याचे मंत्री होईपर्यंत त्याचे नावही वर्षा नव्हतं.
श्री. नाईक यांचा जन्म यवतमाळ जिल्ह्यातील गहुलीचा. 1952 मधील पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत ते पुसद मतदारसंघातून मध्य प्रांताच्या विधानसभेवर निवडून गेले आणि महसूल खात्याचे उपमंत्री झाले. राज्य पूनर्रचनेनंतर 1956 मध्ये विदर्भाचा समावेश मुंबई प्रांतात झाला. या द्विभाषिक राज्याच्या मुख्यमंत्रीपदी श्री. यशवंतराव चव्हाण विराजमान झाले. त्यांच्या मंत्रिमंडळात श्री. नाईक यांनाही स्थान मिळालं. मध्य प्रांतात महसूल आणि सहकार मंत्री राहिलेले श्री. नाईक मुंबई प्रांतात कृषिमंत्री झाले. त्यांना त्यांच्या जिव्हाळ्याचं खातं मिळालं.
श्री. नाईक यांच्या वाट्याला मंत्री म्हणून डग बीगननावाचा इंग्रजी आमदानीतला बंगला आला. सरकारनं दिला तो बंगला त्यांनी स्वीकारला. ते मुळातच हौशी स्वभावाचे होते. त्यांच्या पत्नी वत्सलाबाईंनाही टापटीपीनं राहण्याची आवड होती. तसा हा बंगला अगदीच साधा होता. बैठी बांधणी, सगळीकडून मोकळे दरवाजे आणि खासगीपणा नाही. वत्सलाबाईंना क्षणभर वाटलं, सर्वांनी नाकारलेला हा बंगला आपल्या वाट्याला तर आला नाही ना? शेजारचा मुख्यमंत्र्यांचा सह्याद्री हा बंगला केवढा भव्य! त्याच्या मागील सौधावर उभं राहिलं की मरीन लाईन्सचा नेकलेस ऑफ बाँम्बे क्वीनकसा रात्री झगमगतांना दिसतो. चौपाटीवर समुद्राच्या लाटा कशा उसळतांना दिसतात. त्याच्या विस्तीर्ण आवारात कशी सुंदर झाडं आहेत. त्याची बाग किती सुरेख आहे! त्या मानानं डग बीगन अगदीच साधा आहे.
श्री. नाईक म्हणाले, छान आहे हे घर. याला एक घरंदाजपणा आहे. ते खरंच होतं. वर्षा बंगल्यामध्ये येणाऱ्या अभ्यगताला परकेपणा वाटेल, अशी औपचारिकता नव्हती. त्याला घराचा मोकळेपणा होता. मुलगा अविनाशच्या वाढदिवशी 7 नोव्हेंबर 1956 रोजी नाईक कुटुंब डग बीगनवर राहायला आले. श्री. नाईक यांचा पाऊस हा अत्यंत जिव्हाळ्याचा विषय होता. कवी पांडुरंग श्रावण गोरे यांची शेतकऱ्यांचे गाणेही अत्यंत आवडीची कविता होती. त्यामुळे आल्या दिवशीच श्री. नाईक यांनी डग बीगनचं नामांतर वर्षाअसं केलं. वर्षाच्या आवारात त्यांनी आंबा, लिंब, सुपारी आदी विविध झाडे लावली. ते माळ्याला म्हणायचे, मी झाडं लावीन ती माझ्यासाठीच आहेत, असं समजू नकोस. पुढील काळात ती कुणालाही उपयोगी पडायला हवीत.
मुख्यमंत्री दादासाहेब कन्नमवार यांच्या आकस्मिक निधनानंतर श्री. नाईक यांच्यावर राज्याची जबाबदारी आली. 5 डिसेंबर 1963 रोजी त्यांनी मुख्यमंत्री पदाची शपथ घेतली. मंत्रिमंडळातील सहकाऱ्यांबरोबर पहिली बैठक संपवून श्री. नाईक वर्षा बंगल्यावर आले. तेव्हा त्यांचे मोठे बंधू बाबासाहेब त्यांची वाट पाहत होते. ते म्हणाले, शेवटी या वर्षा बंगल्यालाच मुख्यमंत्र्यांचा बंगला म्हणून नाव लौकीक मिळणार असं दिसतं.
होय, बाबासाहेब! छप्पन्न साली आम्ही आपल्या मोठ्या बाबाच्या- अविनाशच्या सहाव्या वाढदिवशी वर्षावर राहयला आलो. तेव्हापासूनचे सारे दिवस- फक्त गेलं वर्ष वगळता- सुखाचे गेले. श्री. नाईक यांनी स्पष्ट केलं.
दोघा भावांच्या संभाषणात वत्सलाबाईदेखील सहभागी झाल्या. त्या म्हणाल्या, आता तर आम्ही इथं रूढलोच आहोत. आता सह्याद्री नको की विंध्याद्री नको! आपण इथं खूष आहोत... वसंत, वत्सला आणि वर्षा- अक्षरानं सुरू झालेली ही नावं आहेत. खरंच वर्षा बंगला आपल्याला भाग्याचा ठरेल? याच बंगल्यात आपलं गेलं वर्ष फक्त वाईट गेलं ते 1962 चं साल. त्याच वर्षी आपली एकुलती एक लाडकी बेबी आपल्याला सोडून गेली, हे विचारही वत्सलाबाईंच्या मनात डोकावून गेले.
वत्सलाबाईंच्या मनात वर्षा बंगल्यात बऱ्याच सुधारणा करायचं होतं; पण श्री. नाईक यांचा सौम्य विरोध होता. ते म्हणतं, आपण काय आज मंत्री आहोत. उद्या कदाचित नसूही. आपल्या खातर सरकारवर खर्चाचा बोजा नको.
पंडित जवाहरलाल नेहरू 1964 मध्ये मुंबईत राजभवनात मुक्कामाला होते. त्यांच्या भगिनी विजयालक्ष्मी पंडित महाराष्ट्राच्या राज्यपाल होत्या. श्री. नाईक यांनी पंडितजी आणि विजयालक्ष्मी यांना आपल्या घरी भोजनाचं निमंत्रण दिलं. ते त्यांनी स्वीकारलं होतं. वर्षा बंगल्याच्या हिरवळीवर डीनरची व्यवस्था करण्यात आली होती.
पुणे येथे 3 ऑक्टोबर 1965 रोजी श्री. नाईक यांनी शनिवारवाड्यासमोरील सभेत एक ऐतिहासिक घोषणा केली होती. ते म्हणाले होते, दोन वर्षांमध्ये महाराष्ट्र अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण झाला नाही तर मला या शनिवारवाड्यासमोर फाशी द्या. ही घोषणा बरीच गाजली. ती सत्यात उतरविण्यासाठी त्यांनी अपार मेहनत घेतली. 1957 च्या मंत्रिमंडळात त्यांच्याकडे कृषीबरोबरच दुग्धविकास खात्याचाही पदभार होता. आरेचा सर्वांगीण विकास कार्यक्रम त्यांनीच सर्वप्रथम हाती घेतला होता. मुंख्यमंत्री म्हणून पंचायत राजची प्रभावी अंमलबजावणी, कापूस एकाधिकार योजना, रोजगार हमी योजना, कोयना भूकंपग्रस्तांचे पुनर्वसन, विधानसभा आणि विधानपरिषदेतील विरोधी पक्षनेत्याला कॅबिनेट मंत्री पदाचा दर्जा, कृषी विद्यापीठांची स्थापना, जिल्हा नियोजन मंडळांची निर्मिती आदीं असंख्य ऐतिहासिक नोंदी श्री. नाईक यांची प्रभावशाली कारकीर्द दर्शवितात. वर्षा बंगलासुद्धा याचा साक्षिदार आहे.
मुख्यमंत्री पदाचा राजीनामा दिल्यानंतर श्री. नाईक यांनी वर्षा बंगल्यातील वास्तव्य हलविलं; परंतु वसंताच्या हृदयातला वर्षाऋतूकायम होता. शेतात राबणाऱ्या कास्तकारांचाच विचार सर्वप्रथम त्यांच्या मनात आला. त्यांनी आपला मुंबईतील मुक्काम हलविला आणि पुसद गाठलं; पण आजही मुख्यमंत्र्यांचा बंगला म्हणून वर्षाचं स्थानमहात्म्य कायम आहे. किंबहुना ते अधिक ठळक झालं आहे.
(संदर्भ: श्री. कर्णिक मधु मंगेश, दूत पर्जन्याचा, वसंतराव नाईक, कृषिसंशोधन व ग्रामीण विकास प्रतिष्ठान, मुंबई, 1994, लोकराज्य, माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, मुंबई, डिसेंबर 2012)
-जगदीश त्र्यं. मोरे

Thursday, 21 November 2019

रेड टेप

सन्मित्र अभिजितची रेड टेप ही कांदबरी साधारणत: एक वर्षांपूर्वी प्रकाशित झाली. नाशिक येथे प्रकाशन समारंभ झाला होता. मलाही त्याला उपस्थित राहता आलं होतं. तिथं कांदबरी विकत घेतली; परंतु वाचली नव्हती. आता वाचली. धैर्यवान अधिकाऱ्याची ही उत्कंठावर्धक कहाणी आहे. त्यातून समकालीन व्यवस्थेवर ती भाष्य करते.
वांद्र्याच्या मध्यवस्तीत उभारावयाच्या सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलसाठी राखीव असलेला कोट्यवधी रुपयांचा भूखंड गिळून टाकण्याचा घाट एक बिल्डर घालतो. तिथून कथानकाला सुरूवात होते; परंतु मुख्य कथानक वांद्रे शासकीय वसाहतीच्या पुनर्वसनच्या फाईलचे आहे, हे काही पृष्ठे वाचल्यावर लक्षात येतं. हा व्यवहार म्हणजे बिल्डरसाठी दानावर दक्षिणा आणि शासनाचा यात फायदा नाही, असं या कांदबरीचा नायक अर्थात मुंबई उपनगर (वांद्रे) जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी महेश राऊत यांचं ठाम मत असतं. त्यातच या कथानकाची संपूर्ण बिजं आहेत. त्यासाठी महेश शेवटपर्यंत विविध घटकांशी संघर्ष करतो; पण आपल्या ध्येयापासून किंचित्साही विचलीत होत नाही. त्याच्या या संघर्षाची कहाणी छोट्या- मोठ्या प्रसंगातून फुलत जाते. वाचताना त्यात उत्सुकता आणि थ्रील सतत जाणवत राहतं.
राजकारणी, अधिकारी, बिल्डर, पत्रकार, समाजसेवक आदी विविध घटकांतील आपसातलं नातं, संगनमत, अंत्यस्थ हेतू उलगडत जातात. हे किती नैसर्गिक आहे, हे काही पात्रांच्या माध्यमातून दुर्दैवानं जाणवतं. ते लेखकाने प्रभावीपणे प्रतिबिंबित केले आहे. मुखवट्याच्या आतील चेहरे विविध प्रसंगांतून उलगडत जातात. तरीही सत्याची आणि व्यापक जनहिताची बाजू घेणारे प्रामाणिक लोकही सर्वच घटकांत असतात, असा आशेचा किरणही दिसतो. चेहरे आणि मुखवटे आपल्या आजूबाजूला वावरत असतात. आपण त्यांचाच एक भाग असतो. कादंबरी वाचताना त्यात आपणही स्वत:ला शोधू पाहतो आणि मग वाचणात आणखी गुंग होऊन जातो.
एका प्रसंगात राज्याचे मुख्य सचिव महेशला समजावताना म्हणतात, चढते सूरज को सलाम करना हमारे लोग बहुत अच्छे तरह से जानते है, लेकिन जब वह ढलने लगता है तो यही लोग दोनो हाथों से तालिया पिटकर उसे अलविदा कर देते है! प्रशासनातील अधिकारी आणि राजकीय पदाधिकाऱ्यांच्या नात्यावर केलेलं हे मार्मिक भाष्य बरंच काही सांगून जातं. आणखी एका प्रसंगात लोकशाहीच्या चौथ्या स्तंभावर भाष्य केलं आहे. त्यात पत्रकार जया देशमुख महेश यांना म्हणतो, बहुतेक जण कुणाच्या ना कुणाच्या ऑब्लिगेशनमध्ये असतात. निम्म्याधिक मंडळींनी दहा टक्के कोट्यातून घरं घेतलीयेत, अनेकांनी मंत्र्या- संत्र्यांच्या नावावर दुकानदारी सुरू असते, तर बाकीच्यांचं वेगवेगळं फिक्सिंग सुरू असतं. पीआरच्या क्षेत्रातील तोंडदेखलेपणावरही एका संवादाद्वारे मार्मिक टिपणी केली आहे. बाहेरचा खासगी मीडिया काय आपल्या घरचा आहे? ही पीआरची पोस्ट आहे. असं डायरेक्ट नाही कसं सांगता येईल? म्हणून आज हो, हो म्हणायचं. उद्या परत फोन आला की सांगायचं, मोठ्या पेपरला द्यायचं तर जाहिराती द्याव्या लागतील, त्याला पैसे पडतात भरपूर... अन्‌ टीव्हीवाले अशा मुलाखती दाखवत नाहीत. ही टिपणी बरंच काही सांगून जाते.  
भक्कम पोलादी चौकट भेदू पाहणारा महेश, मुरब्बी घोरपडे, कदम, धडाडीचा पत्रकार जया, अंत्ययात्रेला शेवटची मिरवणूक म्हणणारी डोंबिवलीची कतरिना, स्वत:ला तरबेज समजणारा संपर्क अधिकारी, लॉलिपॉप नावाने परिचित अधिकारी, उपमुख्यमंत्र्यांचा पुतण्या पवन, टॉपलेस नर्तिका, अग्रलेखाच्या माध्यमातून डोनाल्ड ट्रम्पला झापणे, विशिष्ट पत्रकारांनाचं बातमी सांगणारा अधिकारी सोर्स नसलेलं पब्लिसिटी डिपार्टमेंट आदी विविध मतेमंतांतरं, प्रसंग, व्यक्तिरेखा इत्यादींद्वारे कादंबरी अधिक वाचणीय झाली आहे. नायकाच्या- महेशच्या तोंडी इंग्रजी संवाद घातले आहेत. त्याचं औचित्य कळत नसलं तरी कदाचित वेगळी शैली किंवा सहजता दाखविण्यासाठी तसे असावे. नायकाशी नामसाधर्म्य असलेले असेच एक धडाडीचे अधिकारी मराठी असूनही इंग्रजीतच जास्त बोलायचे. त्यांच्या प्रभावाचा मोह कदाचित लेखक अभिजितला आवरला गेला नसावा.
जिल्हाधिकारी महेश याला परदेश दौऱ्यावर पाठवून एका सापळ्यात अडकविण्याच्या प्रयत्नांचा प्रसंग अतिशय उत्कंठावर्धक आहे. यातलं वैशिष्ट्ये म्हणजे हे चित्रण अतिशय सूचक पद्धतीनं सादर केलं आहे. कुठेही अश्लिलतेकडे झुकलेलं वाटत नाही. कादंबरीच्या शेवटाकडे जातांना मात्र हलकासा गतिरोधक आल्यासारखं वाटतं. कारण एकदा मंत्रिमंडळाने वांद्रा कॉलनीचा खासगीकरणातून करावयाच्या विकासास सर्वानुमते मंजुरी दिल्यावर जिल्हाधिकाऱ्याच्या हाती काही उरत नाही. तरीही तो मंत्रिमंडळाचा प्रस्ताव मागवून त्याचा अभ्यास सुरू करतो, हे प्रशासकीय व्यवस्थेत शक्य नसतं. अर्थात, हा काही कांदबरीचा शेवट नाही. तो प्रत्यक्षच वाचला पाहिजे. बाकी कादंबरी उत्तमच झाली आहे. वाचक त्यात गुंग होतोच. प्रवाही मांडणी आणि संवादांमुळे वाचकांना शेवटपर्यंत खिळवून ठेवण्यात लेखक यशस्वी होतो!
रेड टेपमधील बहुतांश प्रसंग, ठिकाणं आणि व्यक्तिरेखा परिचयाच्या वाटल्या. मंत्रालय, बांद्रा शासकीय वसाहत, उपनगर जिल्हाधिकारी कार्यालय आदी सर्वच ठिकाणं रोजची आणि भवतालचीच. बऱ्याच व्यक्तिरेखा तर नेहमीच आपल्या आजूबाजूच्या किंवा त्यांच्या आजूबाजूलाच आपण आहोत अशी शब्दागणिक जाणीव होत राहते. यातली काही पात्रं तर हा... ही... तर तो... आणि तीच... असं बोट दाखवून सांगावं, असं वाटत राहतं. पुन:पुन्हा मला माझे रिपोर्टिंगचे दिवस आठवत राहिले. शासकीय सेवेतले अनुभवदेखील एकापाठोपाठ एक आठवू लागले. अभिजितचंही शासकीय सेवेतलं अनुभवविश्व कादंबरीत प्रतिबिंबित होताना दिसलं. त्यावेळी वाचक म्हणून विविध पात्रांच्या आजूबाजूला स्वत:ला शोधण्यास मोह झाल्याशिवाय राहत नाही.
-जगदीश त्र्यं. मोरे

Monday, 21 October 2019

‘निखळ’ या पुस्तकाचा परिचय


जागर संवेदनांचा
      मित्रवर्य आलोक जत्राटकरच्या निखळया पुस्तकाचा मी लिहिलेला परिचय कोल्हापूर आकाशवाणी केंद्रावरून प्रसारित झाला होता. त्यातला हा संपादित भाग...
कोल्हापूर येथील शिवाजी विद्यापीठाचे जनसंपर्क अधिकारी आलोक जत्राटकर यांनी दै. ‘कृषीवलमध्येनिखळनावानं सदर लेखन केलं होतं. नियमित ब्लॉगही लिहितात. त्यांचं अलीकडेच प्रसिद्ध झालेलं निखळ: जागर संवेदनांचाहे पुस्तक म्हणजे कृषीवल आणि ब्लॉगमधील निवडक लेखांचा संग्रह आहे. या पुस्तकातील विषय कदाचित एका सूत्रात बांधता येणार नाहीत; पण विचारांची सुसूत्रता त्यात आहे. जाणिवांची प्रगल्भता आहे. रोजच्या जगण्यातील अनुभव आणि भोवतालच्या घटना- घडामोडी आणि त्यावरील चिंतन त्यात प्रतिबिंबित झाले आहे.
श्री. जत्राटकर यांचं हे पुस्तक म्हणजे लेखकानं संयतपणे व्यक्त केलेल्या आपल्या भावना आहेत. कुठंही आक्रोश नाही. या पुस्तकाच्या विविध प्रकरणांत भावभावनांचा काहूर दिसतो. मुळातच पुस्तकातील भिन्न विषयांचा आणि आशयांचा आवाका मोठा आहे, त्यातून मानवी स्पंदनं समोर येतात. वृत्तपत्रीय लेखनात समकालीन मूल्यं अधिक असतात, हे गृहितच आहे; परंतुनिखळ: जागर संवेदनांचामधील प्रेरणा आणि मूल्ये चिरंत असल्याचं पानोपानी जाणवतं राहतं. श्री. जत्राटकर यांचं हे लेखन तत्वज्ञान किंवा उपदेशाचे डोस पाजणारं नाही. ते स्वत:शी केलेलं हितगूज आहे. विषयांतून, आशयांतून कृतज्ञतेचे भाव प्रकट होत राहतात. जगण्याशी भिडणाऱ्या व्यक्तिमत्वातील पैलूंचं दर्शन जत्राटकर करून देतात. संघर्षाशिवाय अन्य कुठलंही प्राक्तन नसलेली प्रशांतसारखी व्यक्तिमत्वं भेटत राहतात. एका शेतकऱ्याला मंत्रालयाच्या दारात आत्महत्येपासून परावृत्त करणारे संवेदनशील पत्रकार श्री. विजय गायकवाडही भेटतात; तर कधी डॉ. सॅम पित्रोदांची पुन्हा नव्यानं ओळख होते.‘निखळ जागर संवेदनांचाहे माणसा-माणसांतील परस्पर संवाद वाढवणारं पुस्तक असल्याचं ज्येष्ठ पत्रकार आणि कवी विजय चोरमारे यांनी आपल्या प्रस्तावनेत नमूद केलं आहे.
पुस्तकाची सुरुवात संघर्षानं खच्चून भरलेल्या प्रशांतच्या जगण्याच्या धडपडीपासून होते. नात्यांचा कोलाहल उपसत जगणारा प्रशांत नव्यानं उभारी घेतो आणि पुन्हा कोसळतो. अखेर मृत्यूला कवटाळून जगण्याच्या छळापासून स्वत:ची सुटका करून घेतो. प्रशांतचा हा संघर्ष आणि अंत वाचताना डोळे पाणावल्याशिवाय राहत नाहीत. ‘सत्यनारायणाच्या क्रांती कथेतून डॉ. सॅम पित्रोदांच्या वलयांकीत व्यक्तीच्या आयुष्यातील वेदनाही श्री. जत्राटकर यांनी टिपल्या आहेत. राजीव गांधींची हत्या, त्यानंतर डॉ. पित्रोदा यांना स्वत:ला आलेला हार्ट ॲटक, कॅन्सर, दोन बायपास शा थरारक आयुष्याची जाणीव हे पुस्तक करून देतं. मंत्रालयात आलेल्या एका शेतकऱ्याला आत्महत्येच्या विचारांपासून परावृत्त करण्यात यश आलेला थरारक प्रसंग तेवढ्याच संवेदनशीलतेनं श्री. जत्राटकर यांनी मांडला आहे. हृदयी पत्रकार श्री. विजय गायवाड यांच्यासह इतर ज्येष्ठ पत्रकार, अधिकारी, पोलिस आदींनी दाखवलेल्या तत्परतेमुळे तो शेतकरी आत्महत्येपासून परावृत्त झाला आणि मोठ्या उमेदीनं उभा राहिला.
शिक्षकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करताना आई- वडिलांच्या संस्कारांचेही प्रतिबिंबगुरुजी, तुम्ही होता म्हणून…!’ या प्रकरणात दिसतं. गुरुजींची शिस्त आणि आई- वडिलांचा गुरुजींवर असलेला दृढ विश्वास यातूनच मूल्य शिक्षणाचं उदाहरण आपल्यासमोर येतं. वेड्यांचे संस्कारया वाचन संस्कृतीवरच्या प्रकरणातील दोन वेड्यांची गोष्ट वाचन प्रेरणा देणारी आहे. आजोबा आणि नातवातलं मैत्रीचं नातं- आजोबा जाऊन ठरा वर्षे झाली तरी वाचताना ताजं-टवटवीत वाटतं. श्री. जत्राटकर यांनी आजोबांनाच हे पुस्तक अर्पण केलं आहे. नातवानं व्यक्त केलेली ही प्रांजळ कृतज्ञता आहे. गुणांच्या स्पर्धेत मुलांना ढकलताना पालक नकळत मार्क्सवादाच्या आहारी जातात. त्यावेळी एका बापाबरोबर वाचकालाही अस्वस्थ व्हायला होतं. नात्यातला ओलावा कमी होण्याची विविध कारणं असतात. डोक्यात खूर्ची शिरल्यावर नवरा किंवा बाप घरातचसाहेबझाल्याच्या संवेदनाहीन प्रसंगावरही श्री. जत्राटकर यांनी नेमकेपणानं बोट ठेवलं आहे.
गुणी माणसांसोबतच आपल्या भवताली दरोडेखोरदेखील वावरत असतात आणि ते आपल्याला सहज गंडवतात, हेविश्वासाचा टायर बर्स्टमध्ये निदर्शनास येतं. असे दरोडेखोर ओळखणं कठीण असतं, याची सलही यात दिसते. वेगवेगळ्या पद्धतीनं, प्रसंगातून किंवा स्तरांतून नवनव्या मार्गानं वर्ग व्यवस्था उभी राहत असते. मुंबई उपनगरीय रेल्वेतील फोर्थ सीटवरची व्यक्ती म्हणजे क्षुद्र! त्याला विंडो सीट मिळणं अवघडच; तसंचव्हाय शूड आय स्पीक टू क्लास फोर पर्सन?’ असं विचारणारे महाभाग वर्ग व्यस्थेला जन्म देत असतात, याबाबतचं सूक्ष्म निरीक्षणही जत्राटकरांनी इथं नोंदवलं आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराज, शाहू, फुले, आंबेडकर ही महाराष्ट्राची खरी शक्तीस्थळं. हे महापुरुष कुठल्या जातीधर्माचे नव्हते. ते सर्वांचे होते. म्हणूनच बाबासाहेब आंबेडकराच्या वस्तूंचं संग्रहालय उभारण्यासाठी नागपूरजवळील चिंचोली इथं श्रीमती गोपिकाबाई बाजीराव ठाकरे या उच्चवर्णीय महिलेनं आपली साडेअकरा एकर जमीन दान दिली. ही समतेची आणि कर्तृत्वांची कदर करणारी भूमी आहे. तोच वारसा आपल्याला पुढं न्यायचा आहे, याची जाणीवशांतिवन: विदर्भातील चैत्यभूमी या प्रकरणातून अधिक प्रकर्षानं होते.  
रुग्णाचा जीव जात असताना डॉक्टरांचं निघून जाण्यासारखे दोन प्रसंग अनुभवल्यानंतर वैद्यकीय प्रॅक्टीसची नोंदणी प्रसंगी घ्यावयाच्या डॉक्टरांच्या शपथेच्या स्वरुपातीलतिसरा मृत्यूअधिक वेदनादायी वाटतो. हावरटपणामुळे मातीचा कस कमी होत चालला आहे, तशीच नातीसुद्धा दुरावत चालली आहेत. माती आणि नात्यांचं सारखंच आहे. म्हणून दोन्ही ठिकाणी नव्यानं खतपाणी आणि मशागतीची आवश्यकता आहे. नात्यांतला हा कोलाहल उपसताना होणारी दमछाक बरंच काही सांगणारी आहे.
पिण्याचा विषय दिवसेंदिवस गंभीर होत असताना डि-सलाईनेशनसारख्या तंत्रज्ञानाशिवाय पर्याय नाही, असं म्हणत श्री. जत्राटकर यांनी तंत्रज्ञान या विषयाला हात घातला आहे. तंत्रज्ञानानं मानवी जगणं सुसह्य होत आहे किंवा होऊ शकते; परंतु तंत्रज्ञानानं काही आव्हानंही उभी केली आहेत. आपलं खासगीपण राहील की नाही, ही भीती सोश मीडियानं गडद केली आहे. त्यासाठी आपल्यालाच स्वत:वर बंधन घालून घेण्याचं भान अंगीकारणं, हेच यावरचं उत्तर लेखक सूचवितो. मिल्खा सिंगवरील सिनेमासंदर्भात लिहितानामिल्खाचं मल्टिफिकेशन हवंय!’ असं नमूद केलं आहे. मिल्खा सिंग एक प्रतीक आहे; त्यातून दिलेला संदर्भ अधिक मौल्यवान आहे. त्यातील सामाजिक प्रेरणांच्या स्वीकारार्हतेच्या मानसिकेतसंदर्भातला ऊहापोह अधिक महत्वाचा वाटतो.
श्री. जत्राटकर यांनी पत्रकार आणि शासकीय अधिकारी म्हणून भूमिका बजावली आहे. अधिकारी म्हणून माहितीच्या अधिकाराचा संबंध येणं अपरिहार्यच आहे. ‘शॉर्ट बट स्वीटअसा हा कायदा आहे. त्याची महती श्री. जत्राटकर यांनी विषद केली आहे; परंतु दोन्ही बाजूनं काही अपप्रवृत्ती या जनकल्याणाच्या कायद्यासाठी घातक ठरू शकतात. त्या अनुषंगानं उपस्थित केलेला इन्फो टेररिस्टचा मुद्दा आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडतो.
अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या श्री. नरेंद्र दाभोळकरांचा खू कुठल्याही विवेकी माणसाला अस्वस्थ करणाराच आहे. त्यासंदर्भातलंगोली मार भेजे में…!’ या प्रकरणात उपरोधिकपणे मांडलेलं गोळीचं तत्वज्ञान मनाची घालमेल वाढवणारं आहे. अशा अनेक विषयांतून श्री. जत्राटकर यांनी भावभाना, सुख-दु:, बरे-वाईट प्रसंग अत्यंत संयतपणे उलगडले असल्यामुळे आपण कधी निखळपणे संवेदनांच्या जागराचा भाग बनून जातो, हे लक्षातही येत नाही. हेच आलोक जत्राटकर यांच्या निखळ: जागर संवेदनांचा या पुस्तकाचं आणि त्यातील लेखनाचं महत्त्वाचं वैशिष्ट्य आहे.
कृषीवलचे तत्कालीन संपादक श्री. संजय आवटे यांच्या संकल्पनेतून श्री. जत्राटकर यांचंनिखळहे सदर साकारलं. ज्येष्ठ पत्रकार आणि प्रकाशक रावसाहेब पुजारी यांच्यामुळे हे पुस्तक आकारास आलं. जयसिंगपूरच्या कवितासागर प्रकाशनानं ते वाचकांच्या हाती दिलं. त्याला महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाच्या नवलेखक अनुदान योजनेअंतर्गत अनुदान लाभणं, हे श्री. जत्राटकर यांच्या साहित्यविश्वातील स्वागताचं प्रतीक आहे. ज्येष्ठ साहित्यिक श्री. रंगनाथ पठारे, श्री. विश्वास पाटील, श्री. संजय पवार, श्री. इंद्रजित भालेराव आदींच्याही पहिल्या पुस्तकांना नवलेखक योजनेतून अनुदान मिळाले होते, याची आठवण ज्येष्ठ विचारवंत श्री. हरी नरके यांनीनिखळ: जागर संवेदनांचाच्या प्रकाशन समारंभात करून दिली होती. त्यामुळेच श्री. जत्राटकर यांच्याविषयीच्या आशा-अपेक्षा वाढल्या आहेत.