Monday, 9 September 2019

श्री. ज. स. सहारिया, माजी राज्य निवडणूक आयुक्त


 जिद्द आणि उत्साहाचा झरा
श्री. ज. स. सहारिया यांचा राज्य निवडणूक आयुक्त पदाचा कार्यकाळ 4 सप्टेंबर 2019 रोजी पूर्ण झाला. पाच वर्षांच्या कार्यकाळात त्यांनी विविध निवडणूक सुधारणा अंमलात आणल्या. वेगवेगळे नावीन्यपूर्ण उपक्रम राबविले. त्यातून राज्य निवडणूक आयोग आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांचे महत्व अधोरेखित होण्यास हातभार लाभला. आयोगाच्या इतिहासातली ही निश्चितच महत्वाची नोंद ठरेल.
निवडणूक कार्यक्रम जाहीर करणे एवढेच राज्य निवडणूक आयोगाचे काम नाही. या पलीकडेही खूप काही करणे शक्य आहे. हा श्री. सहारिया यांचा मंत्र होता. तो ते सतत कृतीशीलपणे जपत राहिले. त्याच आधारे ते मतदार जागृतीला लोकचळवळीचे स्वरूप देण्यात यशस्वी झाले. सन 2016 आणि 2017 मध्ये होणाऱ्या नगरपरिषदा, नगरपंचायती, महानगरपालिका आणि जिल्हा परिषदांच्या निवडणुकांच्या दृष्टीने त्यांनी 2015 मध्येच मतदार नोंदणीसाठी व्यापक मोहीम हाती घेतली. खरे तर राज्य निवडणूक आयोग मतदार नोंदणी करत नाही. भारत निवडणूक आयोगातर्फेत मतदार नोंदणी करून विधानसभानिहाय मतदार याद्या तयार केल्या जातात. त्यासाठी भारत निवडणूक आयोगातर्फे दरवर्षी साधारणात: सप्टेंबर- ऑक्टोबरमध्ये मतदार जागृती मोहीम हाती घेतली जाते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांसाठी त्याच मतदार याद्यांचा उपयोग केला जातो. हे अधिकाधिक नागरिकांपर्यंत पोहचावे आणि सन 2016- 2017 मधील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांमध्ये कुणीही मतदानापासून वंचित राहू नये, या दूरदृष्टीतून त्यांनी ही मोहीम राज्याच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्याच्या (भारत निवडणूक आयोगाचे राज्यातील अधिकारी) सहकाऱ्याने फत्ते केली होती.
स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या सन 2016- 2017 मधील प्रत्यक्ष निवडणुकांच्या वेळी मतदानाचे प्रमाण वाढविण्यासाठी विविध संस्था, संघटना, व्यक्ती, मोबाईल सर्व्हिस प्रोव्हायडर्स, उद्योग जगतातील हस्ती, चित्रपट तारे-तारका, शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे, प्रसारमाध्यमे आदींना मतदार जागृतीसाठी साद घातली. वारंवार समन्वय साधला. अनेक वेळा बैठका घेतल्या. परिणामी अनेकांनी सकारात्मक प्रतिसाद दिला. श्री. रतन टाटा, श्री. आनंद महिंद्रा, श्री. हर्ष गोयंका आदींनी आयोगाच्या कार्यालयाला भेटी दिल्या. त्यांनी आपल्यापरिने स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांमध्ये मतदानाचे प्रमाण वाढविण्यासाठी योगदान दिले. माथेरान हॉटेल असोसिएशनने सर्वप्रथम मतदान करून येणाऱ्यांसाठी 25 टक्के सवलत जाहीर केली. मतदान न करून येणाऱ्या गिऱ्हाईक/ पर्यंटकांडे नाखुशी व्यक्त केली. हाच कित्ता महाबळेश्वर, मुंबई व इतर ठिकाणच्या हॉटेल व रेस्टॉरंट असोसिएशनने गिरवला. टॅक्सी असोसिएशननेही सवलती दिल्या. मुंबईत तर सलूनवाल्यांनीदेखील सवलती दिल्या. मोबाईल सर्व्हिस प्रोव्हायडर कंपन्यांनी सामाजिक बांधिलकीतून अत्यल्प दराने मतदारांना एसएमएस पाठविले. प्रसंगी मोफत एसएमएस पाठवूनही मतदारांना साद घातली.
पारंपरिक माध्यमे आणि सोशल मीडियाबरोबर कम्युनिटी रेडिओ, व्हर्च्युअल क्लास रूम, चाटबॉट इत्यादी नवतंत्रज्ञानावर आधारित माध्यमांचाही चपखल वापर केला. 73 व 74 व्या घटना दुरुस्तीचा रौप्यमहोत्सव आणि मतदार जागृतीसाठी प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून मुंबई येथे राज्य निवडणूक आयोगाचा प्रथमच चित्ररथ सादर केला गेला. या चित्ररथास द्वितीय क्रमांकाने गौरविण्यात आले. मुंबई येथील 26 जानेवारी 2017 रोजीच्या मुख्य संचलनानंतर हा चित्ररथ बृहन्मुंबई आणि ठाणे महानगरपालिका निवडणुकांसाठी मतदार जागृतीकरिता वापरण्यात आला. एकूणच मतदार जागृतीच्या प्रयत्नांची फलश्रृती म्हणजे स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांत मतदानाच्या टक्केवारीत वाढ झाली. सन 2017 मध्ये झालेल्या नगरपरिषदा/ नगरपंचायतींच्या निवडणुकांत  70.00 (सन 2012 मध्ये 65.16), महानगरपालिका निवडणुकांत 56.40 (सन 2012 मध्ये 48.59) आणि जिल्हा परिषदा/ पंचायत समित्यांच्या निवडणुकांत 69.02 (सन 2012 मध्ये 67.81) टक्के मतदान झाले. मुंबई महानगरपालिकेच्या निवडणुकीत 2012 मध्ये 44.75 टक्के मतदान झाले होते; तर 2017 मध्ये 55.53 टक्के मतदान झाले.
जगभरात व्होटर अवेअरनेस’ (मतदार जागृती) बरोबरच इनफॉर्म्ड व्होटर्स आणि व्होटर एज्युकेशनवरही विचारमंथन सुरू आहे. आपला उमेदवार कोण आहे? त्याची शैक्षणिक आणि गुन्हेगारीबाबत काय पार्श्वभूमी आहे? मालमत्ता आणि दायित्वाबाबत त्याची काय स्थिती आहे? याबाबत उमेदवारांना माहिती होणे आवश्यक आहे. म्हणून श्री. सहारिया यांनी उमेदवारंच्या नामनिर्देशनपत्रासोबतच्या शपथपत्रातील माहितीला व्यापक प्रसिद्धी देण्याचा निर्णय घेतला. शपथपत्रातील माहितीच्या गोषवाऱ्यातील फलक मतदान केंद्राबाहेर लावण्यास सुरूवात केली. नंतर काही निवडणुकांमध्ये त्याचे बॅनर करून शहरातील मुख्य चौकांमध्येही लावण्यास सुरूवात केली. या गोषवाऱ्याबाबतच्या जाहिराती स्थानिक वृत्तपत्रांमध्येही लावण्यात आल्या. आता लोकसभा आणि विधानसभा निवडणुकांतही साधारणत: अशी पद्धत अवलंबविण्यास सुरुवात झाली आहे. अलीकडेच उमेदवारांना शपथपत्रात उत्पन्नाचा स्त्रोत नमूद करणे बंधनकारक केले. शपथपत्रातील माहितीचे विश्लेषण करून ते अधिकाधिक मतदारांपर्यंत पोहचविण्याचे काम असोसिएशन फॉर डेमोक्रॅटिक्स रिफॉर्म्ससारख्या स्वयंसेवी संस्थांनी केले. त्यासाठी श्री. सहारिया यांनी प्रोत्साहनात्मक भूमिका घेतली. दरवर्षी 26 जानेवारी ते 10 फेब्रुवारी या कालावधीत लोकशाही पंधरवडासाजरा करण्यास सुरुवात केली. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांचे बहुविध आयाम शास्रीय पद्धतीने जाणून घेण्यासाठी विविध विद्यापीठे व संस्थांच्या मदतीने संशोधनास चालना दिली.
स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी पाच वर्षांत सुमारे अडीच लाख लोकप्रतिनिधींची निवडणूक प्रक्रिया पार पाडली जाते. एका जागेसाठी असंख्य उमेदवार निवडणूक रिंगणात असतात. त्यांच्या सुलभतेसाठी नामनिर्देशनपत्रे दाखल करण्याकरिता संगणकीय प्रणाली उपलब्ध करून देण्याची कल्पना श्री. सहारिया यांनी प्रत्यक्षात आणली. राज्यभर त्याची अंमलबजावणी झाली. असा नावीन्यपूर्ण उपक्रम राबविणारे महाराष्ट्र हे पहिले राज्य ठरले. मतदार याद्यांच्या विभाजनासाठीदेखील संगणकीय प्रणालीचा वापर करण्यात आला. प्रभाग रचनेसाठी गुगल मॅपचा प्रभावी वापर केला. ट्रू व्होटर, कॉप आणि एफएक्यू मोबाईल ॲप विकसित केले. त्याचा मोठ्याप्रमाणावर वापर केला. नुकत्याच झालेल्या लोकसभा निवडणुकीतही अशा प्रकारच्या मोबाईल ॲपचा वापर करण्यात आला.
भारत निवडणूक आयोगाकडे नोंदणी असली तरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका लढविण्यासाठी राजकीय पक्षांना राज्य निवडणूक आयोगाकडे नोंदणी करावी लागते. राज्य निवडणूक आयोगाकडे नोंदणी असलेल्या सर्व राजकीय पक्षांना वार्षिक लेखा परीक्षण अहवालाची प्रत आणि वार्षिक विवरण पत्राची छायांकित प्रत राज्य निवडणूक आयोगाकडे सादर करावी लागते. या कागदपत्रांची पूर्तता न करणाऱ्या 220 राजकीय पक्षांची नोंदणी रद्द करण्याचा निर्णय श्री. सहारिया यांच्या नेतृत्वाखाली राज्य निवडणूक आयोगाने घेतला. देशात पहिल्यांदाच असा निर्णय घेण्यात आला. राजकीय पक्षांनी पाच वर्षांतून स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांत किमान एका जागेवर निवडणूक लढविणेदेखील बंधनकारक केले.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार लोकसभा व विधानसभा निवडणुकांमध्ये व्हीव्हीपॅटचा वापर केला जाऊ लागला आहे. त्याच धर्तीवर 11 ऑक्टोबर 2017 रोजी झालेल्या नांदेड- वाघाळा महानगरपालिकेच्या निवडणुकीच्या माध्यमातून प्रथमच स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकात प्रायोगिक तत्वावर व्हीव्हीपॅटचा वापर करण्यात आला. श्री. सहारिया यांच्या कार्यकाळातली ही एक महत्वाची नोंद म्हणता येईल.
भारतीय राज्य घटनेतील 73 आणि 74 व्या घटना दुरुस्तीच्या रौप्यमहोत्सवानिमित्त विविध कार्यक्रम, परिषदा आणि कार्यशाळा आयोजित करून श्री. सहारिया यांनी व्यापक विचारमंथन घडवून आणले. 2 व 3 नोव्हेंबर 2017 रोजी मुंबई विद्यापीठात राष्ट्रीय परिषदेचे आयोजन केले. याच धर्तीवर विभागीय स्तरावरही परिषदा घेतल्या. 25 व 26 ऑक्टोबर 2018 रोजी मुंबईत आंतरराष्ट्रीय परिषदेचे आयोजन केले. याशिवाय राजकीय पक्ष आणि निवडणूकविषयक तज्ज्ञांच्या कार्यशाळाही घेतल्या. त्यातून बरेच मुद्दे समोर आले. त्यातील काहींची आयोगाच्या स्तरावर अंमलबजावणी केली. महत्वाचे म्हणजे लंडन येथील राष्ट्रकुल स्थानिक स्वराज्य संस्था मंचसोबत (सीएलजीफ) सामंजस्य करार केला. नवनवीन विचार आणि कल्पनांची देवाण- घेवाण आणि प्रशिक्षणाच्यादृष्टीने इन्स्टिट्यूट ऑफ डेमोक्रसी अँड इलेक्शन्स फॉर गूड गव्हर्नन्सचीदेखील स्थापना केली.
श्री. सहारिया यांनी व्यापक विचारमंथनानंतर नोटासंदर्भात धाडसी निर्णय घेतला. पूर्वी नोटाला मिळालेल्या मतांच्या निकालावर कोणताही परिणाम होत नव्हता. आता मात्र नोटाला फिक्शनल इलेक्टोरल कॅंडिटेटसमजण्याची तरतूद केली आहे. वैयक्तिकरीत्या सर्वच उमेदवारांना नोटापेक्षा कमी मते मिळल्यास कुठल्याही उमेदवाराला विजय घोषित केले जाऊ नये. एखाद्या उमेदवाराला आणि नोटाला समान मते मिळाल्यास संबंधित उमेदवाराला विजयी घोषित करावे. नोटाला सर्वाधिक मते मिळाल्यास फेरनिवडणूक घ्यावी. फेरनिवडणुकीत परत नोटाला सर्वाधिक मते मिळाल्यास पुन्हा फेरनिवडणूक घेण्यात येणार नाही. नोटाव्यतिरिक्त सर्वाधिक मते मिळालेल्या उमेदवारास विजयी घोषित करण्यात येईल, ही सुधारणा करण्यात आली. नोटासंदर्भातील ही सुधारणा केवळ शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांसाठी लागू केली आहे.
श्री. सहारिया यांच्या कार्यकाळात राज्य निवडणूक आयोगाची नावीन्यपूर्ण मार्गाने वाटचाल झाली. या वाटचालीच्या प्रत्येक टप्प्याचे डाक्युमेंटेशनकरण्याचे यशस्वी प्रयत्न झाले. श्री. सहारिया यांनी त्याकडे जातीने लक्ष दिले. स्थानिक स्वराज्य संस्थाच्या निवडणुका, आयोगाचे उपक्रम, मतदार जागृती आदींचा आढावा घेणाऱ्या सहामाही गृहपत्रिकेची संकल्पना त्यांनी मांडली. निवणूक वार्तानावाने ही गृहपत्रिका 2016 पासून नियमित सुरू झाली. विविध परिषदा आणि कार्यशाळांच्या वृत्तांताचे स्वतंत्र पुस्तक प्रकाशित केले. महानगपालिका, नगरपरिषदा/ नगरपंचायती आणि जिल्हा परिषदांची माहिती असलेली पुस्तके (प्रोफाईल बुक्स) प्रसिद्ध केली. ट्वेंटी फाईव्ह इअर्स ऑफ स्टेट इलेक्शन कमिशन, महाराष्ट्रहे कॉफी टेबल बूक आणि राज्य निवडणूक आयोग: रौप्यमहोत्सवी वाटचालही दोन महत्वाची पुस्तकेही त्यांच्या कार्यकाळाच्या अंतिम टप्प्यात प्रकाशित झाली. देशभरातील राज्य निवडणूक आयोगांची स्वायतत्ता आणि माहिती असलेली (प्रोफाईल) दोन स्वतंत्र पुस्तके प्रकाशित केली. त्यासाठी देशभरातील राज्य निवडणूक आयोगांशी समन्वय साधून माहिती संकलित केली. त्याचबरोबर विविध माहिती पुस्तिकाही प्रकाशित केल्या आहेत. श्री. सहारिया यांच्या या दूरदृष्टीतून संदर्भ मूल्य असलेल्या विविध पुस्तकांची निर्मिती होऊ शकली.
श्री. सहारिया यांनी लोकशाही पुरस्कारांची संकल्पना मांडली आणि प्रत्यक्षात आणली. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या सन 2016 2017 च्या निवडणुकांमध्ये नावीन्यपूर्ण उपक्रम राबविण्यात पुढाकार घेतल्याबद्दल विविध व्यक्ती आणि संस्थांना आयोगातर्फे उपराष्ट्रपती वेंकैय्या नायडू यांच्या हस्ते पहिल्या लोकशाही पुरस्काराने 27 जुलै 2019 रोजी गौरविण्यात आले.
श्री. सहारिया यांनी राज्य निवडणूक आयुक्त म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर काही दिवसांनी डॉ. प्रदीप व्यास आयोगात सचिव म्हणून रूजू झाले. श्री. सहारिया यांच्या नावीन्यपूर्ण कल्पनांच्या पायाभरणीत त्यांची मदत झाली. श्री. शेखर चन्ने यांची सन 2016 2017 मधील निवडणुकांच्या वेळी श्री. सहारिया यांना अतिशय तोलामोलाची साथ लाभली. श्री. सहारिया यांच्या कार्यकाळाच्या अखेरच्या टप्प्यात श्री. किरण करुंदकर यांनी विविध उपक्रम पुढे नेले. सचिवांसोबतच आयोगाच्या कार्यालयातील आणि क्षेत्रीय स्‌तरावरील  अधिकारी, कर्मचाऱ्यांच्या योगदानाशिवाय काहीही शक्य होऊ शकले नसते, याचा श्री. सहारिया आवर्जून केल्याशिवाय राहत नाहीत.
श्री. सहारिया सरांच्या मार्गदर्शनाखालील नावीन्यपूर्ण वाटचालीत सहभागी होण्याची संधी मलाही प्राप्त झाली. झपाटल्यागत काम करणे किंबहुना वेड लागल्यासारखे ध्येय प्राप्तीसाठी झटत राहणे आणि न थकता पाठपुरावा करणे, ही सहारिया सरांची खास स्वभाव वैशिष्ट्ये. हा माणूस म्हणजे प्रचंड जिद्द आणि उत्साहाचा झरा. बॉसम्हणून सगळ्याच व्यक्ती लक्षात ठेवण्यासारख्या असतात, असे नाही. सहारिया सर बॉसआणि माणूसम्हणूनही निश्चितच लक्षात राहतील. सगळ्याच सहकाऱ्यांची कामाची क्षमता किंवा वृत्ती असतेच, असे नाही. याचे भान बाळगत वाटचाल करणाऱ्यातले ते आहेत. काम करणाऱ्याला प्रोत्साहित करत आपल्या ध्येयाच्या दिशेने ते पावले टाकत राहतात. उत्साही सहकाऱ्यांना सोबत घेत आणि नकारात्मक वृत्तीच्या लोकांना इग्नॉर करत वाटचाल करण्याचे धडे सहारिया सरांच्या शाळेत निश्चितच मिळाले.

Tuesday, 2 October 2018

‘गांधी’ बघितलेला माणूस!

बेफाम वाऱ्यावर स्वार होऊन आक्रमण करत येणाऱ्या आषाढधारा… ऊन सावलीच्या खेळात हिरव्या गालीच्यावर कोसळणाऱ्या श्रावणसरी… पौषातल्या कडाक्याच्या थंडीत पाना-फुलांवरील गोठलेल्या दवबिंदूंतून ओघळणाऱ्या मोतीच्या माळा… चैत्र आणि वैशाखात प्रखर उन्हाने अंगाची लाही होत असताना वसंताची शीतलता देणारा अशा या वेगवेगळ्या ऋतूंतल्या वैविध्यपूर्ण उन्मादक निसर्गाचं रूप प्रत्यक्ष अनुभवण्याचं, न्याहळण्याचं ठिकाण- पाचगणी आणि महाबळेश्वरचा परिसर!
शिवरायांच्या नावानं आणि कर्तृत्वाच्या संदर्भानं रोमांचित झालेली ही भूमी आहे. इंग्रज साहेबाला तिनं भूरळ घातली होती. ट्रॉबेरी या परकीय फळालाही इथल्या मातीनं आपलंसं केलंय. त्यात आपलं सत्व ओतलंय. स्वकीय चवीची ही स्टॉबेरी पहाताच क्षणी जीभ पाणावल्याशिवाय राहत नाही. पाचगणीच्या कुशीत सामावलेल्या भिलारानं ट्रॉबेरीचं गाव म्हणून ओळख प्रस्थापित केलीय. ते आता भारतातलं पहिलं ‘पुस्तकांचं गाव’ झालंय!
पाचगणी, महाबळेश्वरला येणारे अनेक पर्यटक आता वाट वाकडी करत भिलारलाही भिडतात. ‘वाचक पर्यटक’ संज्ञा रुढ होतेय. पाचगणीवरून साधारणत: 5 किलोमीटर; तर महाबळेश्वरवरून 14 किलोमीटरवर भिलार वसलंय. पाचगणीतून भोसे खिंडीत भिलारच्या रस्त्याला वळल्यावर मोठंमोठे फलक पुस्तकांच्या गावात दाखल झाल्याची चाहूल देतात. बालसाहित्य, स्त्री साहित्य, लोकसाहित्य, कथा, कादंबरी, ललित, विज्ञान, क्रीडा, परिवर्तन, विनोदी अशा विविध साहित्याच्या दालनाची फलकं गावभर दिसू लागतात. दालनं म्हणजे राहती घरं!
इथं विविध 25 घरांमध्ये 15 हजार पुस्तकांचा खजिना आहे. ही पुस्तकं राज्य शासनानं दिली आहेत. या पुस्तकांना आणि वाचकांना निवारा देण्याचं औदार्य गावकऱ्यांनी दाखवलं आहे. कुणीही जाऊन आवडीची पुस्तकं घरात बसून वाचू शकतात. त्यासाठी कुठलाही मोबदला आकारला जात नाही. अनेक गावकरी तर उत्साहानं चहापाणी देत स्वागत करतात. निसर्ग, आकाश, पक्षी, स्वच्छ हवा आणि आवडीची पुस्तकं, सोबत गावकऱ्यांची आपुलकी आणि आतिथ्य अविस्मरणीय ठरतं!
भिलारमध्ये येतानाच भिलारे गरूजींचे स्मरण न होणे केवळ अशक्य होतं. श्री. भिकू दाजी भिलारे उपाख्य ‘भिलारे गुरुजी’ ही ओळख पुरेशी ठरते. त्यांच्या सतर्कतेमुळे 23 जुलै 1944 रोजी महात्मा गांधींचे प्राण वाचले होते. भिलारे गुरूजी अलीकडे मुंबईत असत. एकदा भिलारे गुरूजींना भेटण्याची संधी मी गमावली होती. दै. ‘सकाळ’मधील माझे ज्येष्ठ सहकारी आणि सन्मित्र सातारचे श्री. बाबूराव शिंदे यांच्यामुळे ही संधी चालून आली होती. त्यानंतर थोड्याच दिवसांत 19 जुलै 2017 रोजी गुरूजी गेल्यावर खूपच खंत वाटली. भिलारे गुरुजी हे भिलारचेच!
भिलारच्या मध्यवर्ती भागात ‘परिवर्तन साहित्या’चा फलक दृष्टीस पडतो. तिकडे आम्ही वळलो. सोबत ऊर्वी, चार्वी, वर्षा, विवेक आणि जयश्री होती. श्री. दत्तात्रय भिकू भिलारे यांचं हे घर. घरात ‘परिवर्तन चळवळ, समाजसुधारकांचा व सुधारणांचा इतिहास’ या विषयाला वाहिलेली बरीच पुस्तकं दिसू लागली. दारापाशी येत श्री. दत्तात्रय यांचे वडील भिलारे आजोबांनी स्वागत केलं, या… या!
भिलारे आजोबा पुस्तकांच्या गावाची आणि पुस्तकांची महती सांगत होते. पुस्तकासाठी ठेवण्यासाठी ‘परिवर्तन साहित्य’ हा विषय का निवडला? उत्सुकतेपोटी मी विचारलं.
छत्रपती शिवाजी महाराज, शाहू, फुले, आंबेडकर, महात्मा गांधी अशा अनेक महापुरुषांनी राजकीय व सामाजिक परिवर्तनासाठी आपलं आयुष्य समर्पित केलंय. त्यांचे विचार घरात रुजविण्याची आणि पुढे नेण्याच्या सेवाकार्याची ही संधी लाभली आहे. आमच्या चिरंजिवांचेही याच विषयाला प्राधान्य होते. भिलारे आजोबा समाधानी भावानं सांगत होते.
गांधीजींचा उल्लेख येताच मी म्हणालो, भिलारे गुरुजींच्या सर्व आठवणी तुमच्या नजरेसमोर तरळत असतील!
भिलारे गुरुजी माझे चुलत भाऊ. ते माझ्यापेक्षा मोठे होते. त्यांचा जन्म 1919 चा. माझा 1935 चा. ते आम्हाला सायकलीनं फिरवत असतं.
भिलारे गुरुजींनी गांधीजींचे प्राS…
माझं वाक्य पूर्ण होण्याचा आवकाश… भिलारे आजोबा म्हणाले, होय! गुरूजींच्याच सतर्कतेमुळे गांधीजींचे प्राण वाचवले होते. गांधीजी पाचगणीत होते. एक माणूस सुरा घेऊन त्यांच्या अंगावर धाऊन आला होता. प्रसंगावधान राखत भिलारे गुरूजींनी हिंमतीने त्याच्या हातातला चाकू हिसकावून घेतला आणि त्याला बाजूला सारले. गांधीजींनी त्या व्यक्तीला भेटायला बोलावले. तो आला नाही. नथूराम गोडसेच होता तो. बघा हा गुरूजींवरचा गौरवग्रंथ. त्यात संदर्भ आहेते हे सर्व.
आजोबा, तुम्ही तेव्हा कुठे होता तेंव्हा?
मी काही त्या प्रसंगाचा साक्षिदार नाही. मी खूप लहान होता; पण गांधीजी एकदा पाचगणीत असतानाचा अनुभव मला चांगलाच आठवतो. ते बाथा हायस्कूलमध्ये दररोज प्रार्थना घेत असत. प्रार्थनेत माझी आईदेखील सहभागी होत असे. ती मलाही सोबत नेत असे. त्यामुळे गांधी दर्शन आणि सहवासाचं भाग्य मला लाभलं.
कोणती प्रार्थना म्हणत असत?
गांधीजी स्वत: विविध प्रार्थना म्हणत. ‘वैश्णव जन तो तेने कहिये जे पीड परायी जाणे रे’  ही त्यांची विशेष आवडीची प्रार्थना होती. आम्हीही त्यात दंग होत असू.
तुमचं शिक्षण आणि नंतर…?
मी जुन्या काळतली सातवी शिकलोय. मी प्राथमिक शिक्षक होतो. शिक्षक म्हणून माझी सेवा महाबळेश्वर आणि जावळी तालुक्याच्या परिसरातच झाली. भिलारे गुरूजी स्वातंत्र्य सैनिक होते. आमच्या गावाचं आणि स्वातंत्र्य चळवळीचं मोठं नातं आहे. अनेक स्वातंत्र्य सैनिक आमच्या परिसरात भूमिगत असायचे. त्यांच्या जेवणाखावणाची व्यवस्था आमच्या गावांतून होत असे. क्रांतिसिंह नाना पाटलांसारख्या थोर लोकांचे आमच्या गावात नित्याचं येणं-जाणं असायचं.
थोडक्यात भारावलेल्या काळाचे तुम्ही साक्षीदार आहात.
हो. खरं आहे! स्वातंत्र्य चळवळीत आमच्या गावाचे योगदान होतेच. मी लहान होतो तेव्हा. सत्यशोधक समाजाचंही आमच्या गावात काम होतं. स्वातंत्र्यानंतरही आमच्या गावात आणि परिसरात विनोबा भावेंच्या भूदान चळवळीत कार्यरत असेले बरेच जण होते. मी स्वत: त्यात सक्रीय होतो.
भूदान चळवळीत कार्यकर्ते म्हणून काय भूमिका असायची?
आम्ही ‘सभ भूमी है गोपाल की’ म्हणत जनजागृती करायचो. त्यावेळी टाटा शेट यांनी त्यांची जमीन आमच्या इथल्या भोसे गावाला दिली.
गांधीजींच्या 150 व्या जयंतीच्या पार्श्वभूमीवर गेल्या आठवड्यातच ‘गांधी’ बघितलेल्या अनुभवलेल्या माणसासोबतच्या या गप्पा खूपच रोमांचित होत्या. भिलारे आजींचे आदरातिथ्य प्रेरक होते. गप्पांतून भिलार गावाचा झालेला परिचय अधिक उत्सुकतावर्धक झाला.
वाईमध्ये महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळात कार्यरत असलेले आणि सत्यशोधक चळवळीचे अभ्यासक मित्रवर्य रवींद्र घोडराज यांनी स्वत: भिलारे गुरूजींची शेवटच्या दिवसांत मुलाखत घेतली होती. ध्वनिमुद्रित स्वरुपातील ही मुलाखत आजही त्यांनी जपून ठेवली आहे. आपल्यावर हल्ला करणाऱ्या व्यक्तीला बापूजींनी सोडून द्यायला सांगितले होते, असे भिलारे गुरूजींनी या मुलाखतीत नमूद केले आहे. पुस्तकांचे गाव अशी नवीन ओळख निर्माण झालेल्या भिलारचे पुस्तकांशी खूप जुने नाते आहे. त्याचा संदर्भ भिलारे गुरूजींच्या याच मुलाखतीत आहे. भिलारे गुरुजी राष्ट्रसेवा दलात होते. सत्यशोधक चळवळीशीही त्यांचा जवळचा संबंध होता. गावातील लोकांना ते महात्मा फुले यांचे लिखाण वाचवून दाखवत असत. इथल्या वाचन संस्कृतीची बिजे तेव्हाच रोवली गेली असावीत. वाचन संस्कृती वाढविणारा तो ‘चला वाचू या’सारखाच उपक्रम म्हणावा.
सत्यशोधक समाजाची स्थापना 24 सप्टेबर 1873 रोजी झाली होती. भिलारे गुरूजी यांचे चुलते श्री. गोविंदराव बापूजी भिलारे हे महात्मा फुले यांच्यासोबत सत्यशोधक समाजाचे काम करत असत. त्यांनी सत्यशोधक समाजाची शाखा भिलारमध्ये स्थापन केली होती. त्याचा उल्लेख सत्यशोधक समाजाच्या पहिल्या अहवालात आहे. (महात्मा फुले समग्र वाङ्मय, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई, पृ. क्र. 2006) ही सत्यशोधक समाजाची बहुदा पहिली ग्रामीण शाखा होती. महाबळेश्वर, पाचगणी आणि भिलारचा हा परिसर दऱ्याखोऱ्यांनी नटलेला, निसर्गानं संपन्न आहे. तसाच तो ऐतिहासिक आ णिसामाजिक वारसा सांगणारादेखील आहे.

Sunday, 19 August 2018

कोकणी फणस आणि खानदेशी केळं


(‘बिगूल’ पोर्टलवरील माझा https://goo.gl/qWXhpn लेख)
कोकणी फणस आणि खानदेशी केळं
तात्याचं विमानप्रवासचं स्वप्न हेच ‘पुष्पक विमाना’चं मुख्य कथानक. या स्वप्नाचा प्रवास मात्र जळगाव, जळगावातलं कळगाव, तिथली माणसं, तात्याचं मुंबईतलं आगमन, मुंबईचं जीवन, खानदेशी आणि कोकणी अस्मितीची जुगलबंदी आदी उपकथानकांमार्गे होतो. आजोबा आणि नातवाच्या नात्यातून मुख्यत: ही कथासुत्रे पुढे सरकतात. खानदेशी भाषा हा एक वेगळा पैलूही आहे. त्याविषयी...
मुंबईतील झोपड्यांच्या गर्दीत हरवलेल्या चाळीत छोट्याशा घरात विलासचं (सुबोध भावे) बरं चालंय. खानदेश सोडून विलासनं कोकणी स्मितासोबत (गौरी महाजन) लग्नाचा बार उडवलाय. उदरनिर्वाहासाठी घराजवळच एका कोपच्यात (गाळा म्हणनं अवघडं) मोटारसायकलींच्या पंक्चर काढण्याचा खोका थाटलाय. डंगऱ्यानं कोकणी फणसापुढं खानदेशची अस्मिता पंक्चर करून टाकल्याची सल तात्याला (मोहन जोशी) मुंबईत नातू विलासकडे आल्या-आल्या बोचू लागते. तात्याचंही तसं जळगावातल्या कडगावात बरं चाललं होतं. तात्या इरसाल आहे. बेरक्या आहे. खरं तर तात्या फारच चालू आहे. अहिराणीत म्हणायचं झाल्यास तात्या म्हणजे एकदम बाट्टोड माणूस से! अस्सल खान्देशी इरसालपणा त्याच्या शब्दाशब्दांत आणि वाक्यावाक्यांत सामावला आहे. टोमणा हाणण्यात तात्या पटाईत आहे. तात्याचा हाच स्वभाव नातसुनेला सुरुवातीला पचवणं अवघड जातं. मग विलासची कोंडी होऊ लागते. 
            कडगावात आख्खं गाव तात्याची काळजी घ्यायचं. वाड्यात तात्या एकटाच राहायचा. तात्याचं कुणीच उरलं नव्हतं. विलास हाच एकमेव आधार. विलासची गावाशी नाळ तुटलेली. ती तात्या जोडू पाहत होता. विलास मुंबईशी तादात्म्य पावलेला. लोकलमधल्या भजनानं कीर्तनकार तात्याच्या मात्र कानठळ्या बसतात. शहरभर काळे नाले… तुंबलेली गटारं… माशाचा उपद्रव… कसली मायानगरी? नुसतीच कचरापट्टी! तात्याला मुंबईतली डोंगरावरची झोपडपट्टी भलं मोठं मुंग्यांचं वारुळ वाटतं. शौचालयात संडासा ऐवजी उलटी होण्याची त्याला भीती सतावते. तात्याच्या नजरेत मुंबई- नुसती गंधीपटक!
            तात्या साकीनाक्याच्या एका घराच्या गच्चीवर जातो. तिथं त्याला डोक्यावरून सर्रकन उडत गेलंलं भलं मोठं काही तरी दिसतं. तेच ते तुकाबाबाचं पुष्पक इमान! विलास थाप मारतो. संत तुकारामाला सदेह वैकुंठाला घेऊन जाणाऱ्या पुष्पक विमानाचं कीर्तन करणारा विष्णूदास वाणी ही तात्याची खरी ख्याती. कीर्तन करताना तात्या देहभान विसरत या मिथकाशी एकरूप होतो. विमानाचा शोध राईट बंधूंनी लावल्याचं शाळेच्या बुकात लिव्हलंय हे लहानगा विलास सांगतो ते तात्याच्या (…आणि तात्याचं पुष्पक विमान प्रेक्षक म्हणून आपल्या) पचनी पडत नाही. पुष्पक विमान पाहून तात्या स्वप्नात रंगतो. तुकाबाबा (राहूल देशपांडे) तात्याशी संवाद साधू लागतो. तुकाबाबानं आपल्याला पुष्पक विमानात कीर्तनाचं आमंत्रण धाडल्याचे भास तात्याला होऊ लागतात. तिथून सुरू होतो, तात्याच्या विमान प्रवासाच्या स्वप्नाचा प्रवास. हेच ‘पुष्पक विमाना’चं कथाबीज आहे.
तात्याला जळगाव- खानदेशचा भलताच अभिमान. कोकणचं फणस पोकळ आणि जळगावचं केळं जगात भारी म्हणताना म्हाताऱ्याच्या अंगात तरतरी भरते. स्मिताचं कोणकणी असणं तेवढंच तात्याला निमित्त. विलासला ‘फणस’ संबोधन चिकटवतो आणि हिणवतो. मग ‘केळीचा घड’ म्हणत स्मिताही तात्याचा उपहास करते. अशा प्रकारची रुपके, प्रतीके आणि प्रतिमा सिनेमात भरपूर आहेत. कथा पुढे सरकत असताना भाषिक अस्मिता सैल होत जाते. आपसातल्या माणसांचं दर्शन गडद होतं जातं. सासू- सासरे नको असणाऱ्यांची संख्या जास्त असताना आजेसासरा जगावा म्हणून तगमग सुरू असलेल्या कोकणी स्मितातल्या केळाच्या गरासारख्या हळव्या सुनेची तात्याला अनुभूती येते. विलासच्या बालपणाची आठवण म्हणून कागदी विमान आणि भोवरा जीवापाड जपणाऱ्या खान्देशी तात्याचं वरून फणसासारखं काटेरी व्यक्तिमत्व आणि आतलं मऊ, संवेदनशील मन स्मिताला दिसतं. आजेसासरा आणि नातसुनेचे सूर जुळतात. तात्याचा मुंबईबद्दलच्या दृष्टिकोनातही परिवर्तन होताना जाणवते.
म्हातारपणी आत्मा स्वाभिमानी होत जातो आणि देह परावलंबी होत जातो. असं म्हणणारा तात्या अधिकच भावतो. अर्थात हे श्रेय आहे मोहन जोशी यांच्या कसदार अभिनयाचं! तात्याच्या ‘बकेट लिस्ट’मधलं विमान प्रवासाचं एकमेव स्वप्न सत्यात आणण्यासाठी धडपडणारा विलास साकरणाऱ्या सुबोध भावे आणि स्मिता साकारणाऱ्या गौरी महाजनचाही अभिनय प्रभावीत करतो; पण चकाचक वेशभूषतेला तेवढा गॅरेजवाला विलास मात्र रसभंग करतो. राहूल देशपांडे तर अगदीच पाहुणा कलाकार… आजोबा नातवाचा पहिला दोस्त; तर नातू आजोबाजा शेवटचा दोस्त! आणि मी तुझी सुरवात आणि तू माझा शेवट! असं म्हणणारा आणि पुष्पक विमानात कीर्तनाची आस लागलेला आजोबा- तात्या हेच या सिनेमाचं मध्यवर्ती पात्र आहे! 
            तात्याच्या विमानप्रवासचं स्वप्न हेच या सिनेमाचे मुख्य कथानक. तिथंपर्यंत पोहचण्यासाठी मात्र जळगाव, जळगावातलं कळगाव, तिथली माणसं, तात्याचं मुंईतलं आगमन, मुंबईचं जीवन, खानदेशी आणि कोकणी अस्मितीची जुगलबंदी असे अनेक उपकथानक सिनेमात दिसतात. आजोबा आणि नातवाच्या नात्यातून ही कथासुत्रे पुढे सरकतात. त्यातला भाषा हा वेगळा पैलू दाखविण्याचाही प्रयत्न आहे. अर्थातच, तात्या अहिराणी भाषक आहे. तात्या अधूनमधून अहिराणी शब्द उद्‌धृत करतो; पण त्याला अहिराणीची लकब मात्र काही पकडता आलेली नाही. 
‘पुष्पक विमाना’त खानदेशी भाषिक आणि भौगोलिक अस्मिता ठळकपणे सूचित केली आहे. म्हणूनच या सिनेमातल्या अहिरणासंदर्भात चर्चा करणे संयुक्तिक ठरते. या सिनेमात ‘माले’, ‘तुले’, ‘आते’, ‘मरीजायजो’, ‘पाटोळ्या’, ‘मरीमाय खायजो’, ‘गंधीपट्क’ यासारखे काही शब्द पेरलेली अहिराणीशी नातं सागणारे उद्‌गार कानावर पडतात. ते तात्याच्या तोंडून; पण वानगीदाखलच. तात्याचं पात्र मात्र पूर्णत: खानदेशी असल्याचं मोहन जोशी आणि दिग्दर्शक चिंचाळकर प्रेक्षकांच्या मनावर ठसवतात. विलासच्या भाषेत प्रमाणभूत मराठीपेक्षा थोडा वेगळा लहजा जाणवतो. तो पूर्ण ग्रामीण मराठी भाषक वाटत नाही आणि खानदेशी म्हणूनही मनावर ठसत नाही. मुंबईय्या म्हणूनही भावत नाही. मुंबईतल्या झोपडपट्ट्या आणि गरिबांच्या वस्त्यांतील (विलासही अशाच वस्तीतला) लोकांच्या भाषेबद्धल श्री. अरूण साधू यांनी ‘झिपऱ्या’ कांदबरीच्या मनोगतात लिहिलं आहे की, सतरा ठिकाणांहून आलेल्या अठरापगड प्रकारची माणसे एकत्र राहून जेव्हा एकमेकांशी संवाद साधू पाहतात, त्यातून भाषेचे जे एक विचित्र रसायन तयार होते ते मुंबईत ऐकायला मिळते. विलासच्या वस्तीतही अठरापगड प्रकारची माणसे आहेत. अर्थात, या सिनेमाचा ‘जॉर्गन’ वेगळा आहे.
            अहिराणी भाषा खानदेश या भूप्रदेशात बोलली जाते. भूप्रदेशावरून तिला ‘खानदेशी’देखील नाव आहे. खानदेशात प्रामुख्याने जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार हे तीन जिल्हे आहेत. नाशिक जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील मालेगाव, देवळा, कळवण, बागलाण, दिंडोरी, मध्ये प्रदेशातील बऱ्हाणपूरचा परिसर, गुजरातमधील सीमेलगतच्या डांगसारख्या काही भागातही अहिराणी बोलली जाते. चौथ्या शतकात खानदेशावर अहिरांचे राज्य होते. अहिरांची वाणी- बोली म्हणजे अहिरवाणी किंवा अहिराणी. खानदेशातील अहिराणी कृषकांची बोली झाली आहे. अहिर हे पंजाब, सिंध, राजस्थान, गुजरात, माळवा, नाशिक या मार्गाने येत खानदेशात स्थिरावले. त्यामुळे भटकंती दरम्यान अहिरांच्या बोलीवर गुजराती, राजस्थानी, मराठी या भाषांचा प्रभाव आहे, असा दावा अहिराणीचे अभ्यासक डॉ. रमेश सूर्यवंशी यांनी केला आहे.
            अहिराणी आता मराठीची बोली म्हणूनच ओळखली जाते; परंतु ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा अभ्यासकांचा दावा आहे. कारण उच्चार, व्याकरण आणि शब्दसंग्रह या तीनही भाषिक वैशिष्ट्यांच्या बाबतीत प्रमाणभूत मराठीपेक्षा खानदेशी वेगळी आहे. ब्रिटिश कालखंडात 1920 मध्ये जॉर्ज ग्रिअरसनने भारतीय भाषांविषयी सर्वेक्षण केले होते. त्याने ‘लिंग्विस्टिक सर्व्हे’च्या सातव्या खंडात मराठी आणि मराठीच्या बोलींचे विवेचन केले आहे. ग्रिअरसननेदेखील खानदेशीचा समावेश मात्र गुजरातीच्या भिल्ल बोलीत केला होता. त्यामुळी खानदेशीची माहिती नवव्या खंडाच्या तिसऱ्या भागात केला आहे. ग्रिअरसनने केलेले खान्देशीचे वर्गीकरण निरर्थक आहे, असे मत ना. गो. कालेलकर यांनी नोंदविले आहे.
खानदेशीला मराठीची पोटभाषा म्हटले तरीही केवळ मराठी येणाऱ्या माणसाला पूर्वाभ्यास केल्याशिवाय खानदेशी नीट आणि पूर्णपणे कळणार नाही. वऱ्हाडी किंवा डांगी या बोली बोलणाऱ्यांना तिचे अधिक सहजतेने आकलन होईल. इतके असूनही आपण महाराष्ट्रीय आहोत. मराठी समाजाचाच भाग आहोत, ही भावना खानदेशीच्या वापर करणाऱ्या लोकांच्या मनात आहे. त्यामुळेच महाराष्ट्राच्या व्यापक सांस्कृतिक जीवनात ते मोकळेपणाने सहभागी होऊ शकतात. मराठीचा अभ्यास करताना ते मराठीत आहेत, याबद्दल इतर मराठी भाषकांच्या मनात जरासुद्धा शंका येत नाही. म्हणूनच ग्रिअरसनने गुजरातीची पोटभाषा म्हणून केलेले तिचे वर्गीकरण निरर्थक ठरते. अशी भूमिका श्री. कालेलकर यांनी मांडली आहे.
मराठीपेक्षा उच्चार, व्याकरण आणि शब्दसंग्रहाच्या दृष्टीने खानदेशी वेगळी असल्यामुळे कदाचित ‘पुष्पक विमाना’त तिची झलक आणि प्रतिकात्मक वापर केलेला दिसतो. या उलट मालवणी किंवा वऱ्हाडी बोली सर्व मराठी भाषकांना समजते. खानदेशी कवयित्री बहिणाबाई चौधरींच्या कवितांचेही सर्व मराठी जणांना आकलन होते. कविता खान्देशीतच; पण मराठीच्या थोड्या जवळणाऱ्या खानदेशी बोलीत आहेत. बहिणाबाईंच्या कवितांची भाषा ‘लेवा बोली’ म्हणूनही ओळखली जाते. शिवाय दोन भाषांच्या सीमेवरील प्रदेशात दोन्ही भाषांना छेदणारी पोटभाषादेखील बोलली जाते. तसाच प्रकार या लेवा बोलीसंदर्भात असावा. कारण अहिराणी आणि वऱ्हाडी भाषांचे प्रदेश खानदेश आणि वऱ्हाडी प्रांताच्या सीमेने छेदले आहेत. बहिणाबाईंनी वापरलेली बोलीसुद्धा पूर्ण सिनेमात वापरल्यास ती अधिक मधूर वाटू शकते आणि तिचे सर्वांना आकलनही होऊ शकते.  
            भाषा सतत वापराने बेचव, बोथट होत असते. साहित्याच्या भाषेतही एकसारख्या वापराने भाषिक रुपांना गुळगुळीतपणा येत राहतो. असं ‘साहित्याची भाषा’ या पुस्तकात भालचंद्र नेमाडे यांनी लिहिले आहे. या पुस्तकाचा आणि सिनेमाचा संबंध नाही; परंतु याच भावनेतून मराठी सिनेमेही मराठीच्या बोलींचा आधार घेत असावेत आणि ते स्वागतार्हचं आहे. अहिराणी, मालवणी, वऱ्हाडी, मराठवाडी, आग्री आदींसह अनेक मराठीच्या समृद्ध बोली आहेत. त्या मराठीच्या दाराशी उभ्या आहेत. असे प्रतिपादन 84 व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षीय भाषणात श्री. उत्तम कांबळे यांनी केले होते. एक आदिवासी मुलगी पख्यांला ‘भिरभिऱ्या’ म्हणत होती. तिला ‘पंखा’ शब्द माहीत नव्हता; पण ‘भिरभिऱ्या’तली अर्थछटा पंख्यापेक्षा भन्नाट असल्याची आठवणही त्यांनी याच भाषणात सांगितली होती. म्हणूनच बोलींना मराठीच्या माजघरात प्रवेश देण्याची गरच आहे. तो मार्ग सिनेमा किंवा नाटकांच्या माध्यमातून प्रशस्त होऊ शकतो.    
            तात्या ठेचा बनवण्यास सांगतो. ते स्मिताला काही तरी अद्‌भूत असल्यासारखं वाटतं. ठेचा जणू काही फक्त खानदेशीच पदार्थ असल्यासारखे तिचे भाव असतात. ठेचा संपूर्ण महाराष्ट्रात परिचित असावाच. ‘ठेचा’ शब्दाऐवजी ‘खुडा’ शब्द वापरता आला असता; तसंच ‘पाटोळ्यांची आमटी’ऐवजी ‘पाटोळ्यासनं बट्ट’ असे शब्द प्रयोग केले असते तर भाषिक वेगळेपण दिसलं असतं. हे शब्द वापरल्याने खान्देशी वगळता अन्य मराठी भाषक प्रेक्षकांना आकलन झालं नसतं, असंही नाही. अहिराणीतल्या शब्दसंग्रहांचा आणि उच्चारांचा पुरेपुर आधार घेतला असता तर आणखी भाषिक सौंदर्य खुललं असतं; परंतु प्रमाणभूत भाषा तेवढ्या सुद्ध आणि बोली अशुद्ध असंही समजणारे असतात. वस्तुत: पूर्वपार चालत आलेली जी भाषा आईच्या तोंडून अथवा आजुबाजूच्या व्यक्तींच्या बोलण्याचे अनुकरण करून आपण जन्मापासून शिकतो ती अशुद्ध कशी असेल? अशुद्ध भाषा म्हणजे एका ठराविक समूहाच्या बोलण्याचे नियम न पाळणारी भाषा. असं ना. गो. कालेलकर यांनी नमूद केले आहे.
शुद्ध किंवा अशुद्ध अशी भाषा मानणे अशास्त्रीय आणि अडाणीपणाचे लक्षण असते. भाषा वापरण्याचे प्रकार सामाजातल्या निरनिराळ्या गरजांनुसार, प्रथांनुसार आणि संदर्भानुसार बदलत असतात. हे श्री. नेमाडे यांचे विधान महत्वाचे आहे. शिवाय त्यांच्या बहुतांश कादंबऱ्यांतील पात्रेही खान्देशी आहेत. ‘हिंदू’मध्ये तर असंख्य शब्द किंवा संवाद खानदेशीत आहेत. ते वाचताना वेगळे भाषिक आणि भौगोलिक संदर्भ समोर येतात. काही मराठी सिनेमे किंवा टीव्ही मालिकांमधील मालवणी किंवा वऱ्हाडीचा केलेला पुरेपूर वापर आशय, विषय आणि संदर्भांचे वेगळेपण सूचित करतो. पुष्पक विमानात फक्त सूचकतेतून खानदेशीचा वापर जाणवतो. तरी तेही नसे थोडके!
(मोबाईल- 9967836687  ई-मेल- jagdishmore@gmail.com)