Tuesday, 31 March 2020

करोना


विनोदाच्या मोहात फेक न्यूजच्या पाशात

समाजमाध्यमांमुळे प्रत्येकाला व्यक्त होण्याची संधी मिळाली आहे; पण समाजमाध्यमांमुळे खोट्या बातम्यांचे (फेक न्यूज) आव्हानही उभे ठकाले आहे. फेक न्यूज करोनाच्या भीतीत भर घालत आहेत. भीतीदायक वातावरणात एप्रिल फूलच्या विनोदांमधूनही अनर्थ घडू शकतो. विनोदाच्या मोहामुळे फेक न्यूजच्या पाशात अडकाल्यास गडाआड व्हाल...
सोशल मीडियामुळे प्रत्येक सामान्य माणूसही पत्रकाराची भूमिका बजावू लागला आहे; पण त्याच वेळी सोशल मीडियामुळे फेक न्यूजचे आवाहन संपूर्ण जगासमोर उभे ठाकले आहे. त्यातूनच साक्री तालुक्यात राईनपाडा येथे दीड-दोन वर्षांपूर्वी चार गरिबांना आपले जीव गमावे लागले हाते. ही एकच घटना नाही, अशा अनेक घटना घडल्या आहेत. त्या टाळण्यासाठी सोशल मीडियातल्या प्रत्येक चमत्कारिक किंवा चकित करणाऱ्या बातमीविषयी मनात शंका येणे, हा पहिला उपाय. त्याची खात्री करून घेणे ही दुसरी पायरी आहे. एखादी बातमी किंवा माहिती फॉरवर्ड करणाऱ्याला बिनधास्त त्या बातमीचा स्त्रोत विचारणे आवश्यक असेत. प्रश्न विचारला म्हणून फॉरवर्ड करणाऱ्याला अपमान वाटता कामा नये. उलट त्याने स्त्रोत सांगितला पाहिजे. खात्रीशीर स्रोत सांगता न आल्यास शंकेला वाव राहतो.
सोशल मीडियावर प्रचंड प्रमाणात प्रबोधनात्मक संदेश येत असतात. सर्वत्र नवे प्रबोधन पर्व अवतरल्यासारखे भासते. आपण शहाणे झालो आहोत आणि अवघ्या जगाला शहाणे करून सोडविणे आपले कर्तव्य आहे, या सदभावनेतून बरेच महानुभव आलेला प्रत्येक संदेश शक्य तेवढ्या मित्रांना आणि ग्रुपवर अग्रघोषित करत असतात. त्यात पुन्हा सबसे तेज फक्त असल्याचे मिरवायचे असते. त्यातून आपण फेक न्यूजचा फैलाव करत आहोत, याची त्यांना पुसटशी कल्पनाही येत नाही. स्रोतचा विचार त्यांना शिवतही नाही. आपण साऱ्या जगाची चिंता वाहवत असल्याच्या भ्रमात हे चिंतातूरजंतू असतात.
मुख्य प्रवाहातील पत्रकारिता वॉच डॉग म्हणजे द्वारपाल सिद्धांतावर चालते. वार्ताहर बातमी देतो. उपसंपादक, वृत्तसंपादक आणि संपादक द्वारपालाची भूमिका निभावतात. सोशल मीडियात द्वारपाल नावाची संकल्पनाच नाही आणि शक्यही दिसत नाही. म्हणून काहीही पुढे ढकलले जाते. करोनाच्या बाबतीतही अशाच चित्रविचित्र बातम्या सोशल मीडियावर फॉरवर्ड केल्या जात आहेत. मुंबईतील काही विशिष्ट भागात जाण्यास बंदी, काही भाग दोन दिवसांत लष्कराच्या ताब्यात देणार, तीन सगळेच बंद राहणार, विशिष्ट लोकांनी भारतात करोना आणला, करोना टाळण्यासाठी मध्यरात्री हळद टाकून चहा प्या आणि काळू मामाच्या नावानं चांगभलं म्हणा, जन्माला आल्याआल्या एका मुलीने करोनाविषयी केले भाष्य आदी स्वरुपाच्या विविध फेक न्यूज सोशल मीडियावर गेल्या काही दिवसांत व्हायरल झाल्या. 
फेक न्यूज म्हणजे का?
इंटरनेट किंवा अन्य माध्यमांद्वारे खोट्या माहितीच्या आधारावर आपल्या राजकीय विचारांनी इतरांना प्रभावित करण्यासाठी किंवा विनोदाच्या स्वरुपात प्रसारित केली जाणारी बातमी म्हणजे फेक न्यूज (खोटी बातमी) होय. या आशयाची केंब्रिज शब्दकोशात फेक न्यूजची व्याख्या आहे; परंतु राजकीय विचारधारेबरोबरच चमत्कार, अंधश्रद्धा, एखाद्या व्यक्तीची, जातीची, धर्माची, प्रांताची अथवा राष्ट्राची बदनामी किंवा टिंगलटवाळी करण्यासाठी फेक न्यूज प्रसारित केल्या जातात. आर्थिक किंवा व्यावसायिक हितसंबंध जोपासण्यासाठीदेखील फेक न्यूजचा आधार घेतला जोता. 
फेक न्यूजचे प्रकार
उपहास किंवा विडंबन (Satire or Parody) या हेतूने काही माहिती पुढे सरकवली जाते; पण त्यातला उपहास किंवा विडंबन न कळल्यास हीच माहिती किंवा बातमी खरी असल्याचे भासू लागते. करोनाच्या बाबतीत असे विनोद होऊ लागले आहेत, अशा विनोदांचा उद्देश वाईट नसला तरी ते जीवघेणे ठरू शकतात.
चुकीची जुळवाजुळव (False Connections) बातमीचे शीर्षक किंवा फोटो ओळी आणि प्रत्यक्ष बातमी आणि फोटोत फरक असतो. त्यातून चुकीचे असले तरी केवळ शीर्षकच बातमी म्हणून व्हायरल होते. एखाद्याचा नैसर्गिक मृत्यू झाल्यास अंत्ययात्रेच्या छायाचित्राची ओळ करोनाबाधिताची अंत्ययात्रा, अशी चुकीची केली जाऊ शकते.
दिशाभूल करणारी माहिती (Misleading Content) एखादा विषय चर्चेत आणण्यासाठी किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या प्रसिद्धीसाठी दिशाभूल करणारी माहिती बातमीच्या स्वरुपात समोर येते. महामारीच्या समयी मदतीच्या नावाखाली सोशल मीडियात काय काय फिरते, हे तपासायला हवे. कारण कोल्हापूर- सांगलीच्या पुराच्या वेळी मदतीच्या नावे घडलेल्या अप्रिय घटना समोर आल्या होत्या.
चुकीचे संदर्भ (False Context) खऱ्या माहितीला चुकीचे संदर्भ जोडून तयार केलेली खोटी बातमी.  काही बाहेरचे लोक आले असून ते मुले पळवित आहेत, अशी अफवा पसरवली गेली. राईनपाड्यात खरोखर बाहेरच लोक आले होते; पण ते मुले पळवणारे नव्हते. बिचारे पोटापण्यासाठी वणवण फिरणारे होते.          
तोतयागिरी (Imposter Content) एखाद्या खऱ्या घटनेला किंवा प्रसंगाला भोंदूगिरी किंवा तोतयागिरीचा आधारा देऊन तायर केली जाणारी बातमी. उदा. एका मुलीने जन्मताच करोनावर भाष्य केले. अभी अभी जानकारी मिली है कि ग्राम नागेलाव वाया पीसांगन जिला अजमेर में एक बालिका का जन्म हॉस्पिटल में हुआ. बालिका ने जन्म लेते ही बोली कि भारत में जो कोरोना वायरस संक्रमण फैला हुआ है उसके बचाव के लिए भारत के प्रत्येक नागरिक को अपने दाएं पैर के अंगूठे के नाखून पर हल्दी का लेप (मेहंदी की तरह) लगाना है. इससे कोरोना का संक्रमण समाप्त हो जाएगा सभी नागरिक सकुशल रहेंगे. यह कहकर बालिका की उसी समय मृत्यु हो गई यह देखकर अस्पताल के डॉक्टर भी आश्चर्यचकित हो गए. मध्यरात्रीचा चहा, हे सुद्धा याचेच उदाहरण आहे.
बनावट माहिती (Fabricated Content) एखाद्या व्यक्ती किंवा संस्थेला हानी पोहचविण्याच्या उद्देशाने तयार केलेली शंभर टक्के बनावट बातमी.
फेक न्यूज कशी ओळखावी?
स्रोतचा विचार करा (Consider the Source) आपल्याला ही माहिती किंवा बातमी कुठल्या स्रोतामधून आली आहे, याचा सर्व प्रथम विचार करावा. मुख्य प्रवाहातील प्रसारमाध्यमांतून आली नसल्यास अन्य संकेतस्थळ, व्यक्ती किंवा संस्थेची विश्वासर्हता लक्षात घ्यावी.
लेखक कोण आहे? (Check the author) संबंधित माहितीचा/ बातमीचा निर्माता किंवा लेखक कोण आहे? त्याची विचारसरणी काय आहे आहे? ते परिचित व्यक्तिमत्व आहे का? त्याची विश्वासर्हता किती आहे? याच्यावरून बातमीची सत्यता लक्षात येण्यास मदत होऊ शकते किंवा बातमी मागचा उद्देशही कळू शकतो.
माहिती पलीकडची माहिती शोधा (Read Beyond) एखादी माहिती आपल्याकडे आल्याआल्या तिची सत्यता पडताळण्यासाठी त्यासंदर्भातील अधिकची किंवा त्याच्या पलीकडची माहिती शोधली तरी खरी परिस्थिती लक्षात येऊ शकते.
अन्य स्रोताद्वारे खात्री करा (Supporting Source) संशयास्पद माहितीचा मूळ स्रोत माहीत असला तरी त्याचा उद्देश आपल्याला माहीतच असेल असे नाही. त्यामुळे अन्य स्रोताद्वारे खात्री करता येऊ शकते.
तारखेची पडताळणी करा (Check the Dater) आपल्याकडे आलेली माहिती ताजी आहे का? हे पाहणे महत्वाचे असते. जुनी माहिती किंवा बातमी आत्ताची असल्यासारखी व्हायरल केली जाते. वास्तविक ती माहिती संदर्भीत किंवा कालसुसंगत नसते.  
विनोद तर नाही ना? (Is it joke?) एखादी माहिती आपल्याकडे आल्यानंतर बिटविन द लाईन्स समजून घेतली पाहिजे. मतितार्थ लक्षात घ्यायला हवा. विनोद म्हणून तर ती माहिती शेअर करण्यात आली नाही ना? हे समजून घेतले पाहिजे.
आपले पूर्वग्रह तपासा (Check your biases) एखादी व्यक्ती, संस्था किंवा राजकीय पक्षाबाबत आपले पूर्वग्रह असतात. ते दूषित असू शकतात. अशांशी संबंधित माहिती समोर आली की आपण स्वत:लाच विविध अंगानी प्रश्न विचारले पाहिजेत.
तज्ज्ञाला विचारा (Ask the experts) एखाद्या गंभीर विषयाबद्दलची माहिती असल्यास आणि त्याबाबत आपल्याला काही शंका असल्यास संबंधित विषयातील तज्ज्ञांकडून खात्री करायला हवी किंवा त्याचा सल्ला घ्यायला हवा. तरच त्याबाबत अंमल करावा किंवा ती माहिती फॉरवर्ड करावी.
सर्वात महत्वाचे म्हणजे फेक न्यूजच्या निर्मात्यापेक्षा फॉरवर्ड करणारा अधिक महत्वाचा असतो. कारण निर्माता कुठल्या तरी हितसंबंधांतून किंवा विशिष्ट हेतू डोळ्यासमोर ठेऊन अशी माहिती किंवा बातमी तयार करतो. त्यामुळे फॉरर्वड करणाऱ्यांने अधिक जबाबदारीने वागणे शहाणपणाचे ठरते. त्यासाठी सोशल मीडियावर आपल्यापर्यंत आलेल्या व स्रोत माहीत नसलेल्या माहितीबाबत प्रथमत: आपण स्वत:च शंका घेतली पाहिजे. शंका आल्यास वर उल्लेख केलेल्या विविध मार्गांचा अवलंब केला पाहिजे. अनेक संकेतस्थळे याबाबत काम करतात. विविध वृत्तपत्रांत याबाबत सदर (कॉलम) असतात. वृत्तवाहिन्यांवर रिॲलिटी चेक, बातमीचा पंचनामा, व्हायरल ट्र्रूथ अशा विविध नावांनी कार्यक्रम असतात. तेही उपयुक्त ठरू शकतात. या आधारावरही काही महाभाग बनावट बातम्या तयार करतात. फेक न्यूजचा खुलास करण्यासाठी प्रारंभी फेक न्यूज वृत्तवाहिनीवर दाखविली जाते. नंतर त्यातला खोटारडेपणा उघड केला जोता. काही जण मात्र प्रारंभीचाच फेक न्यूजपुरताच भाग कट करून वृत्तवाहिनीच्या नावाने बातमी म्हणून व्हायरल करतात. अशा वेळी संबंधित वृत्तवाहिन्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून किंवा थेट संपर्क साधून पडताळणी करता येते.
दुसऱ्या विचारणीसंदर्भात किंवा एखाद्या जातीधर्माबाबतची दिशाभूल करणारी किंवा टिंगलटवाळी करणारी माहिती फॉरवर्ड करणे, हे पूर्णत: आपल्या स्वत:च्या विचारणीवर किंवा पूर्वग्रहांवर अवलंबून असते. विचार संकुचित असल्यास दुसऱ्या विचारसरणीबाबतची किंवा जातीधर्माबाबतची खोटी बातमी आपण सहज पुढे ढकलतो. कधीकधी न कळतही होते. स्वत:च्या विचारसरणीची अथवा जाती- धर्माची टिंगलटवाळी करणारी बातमी आपण वाचून सोडून देतो की पुढे पाठवितो? हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वत:ला विचारला तरीही फेक न्यूजचे वास्तव कळू शकेल.
एका पाहणीनुसार बहुतांश जणांना वाटते की आपल्याला फेक न्यूज कळू शकते; पण बऱ्याच जणांना फेक न्यूज ओळखता येत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. फेक न्यूजसंदर्भात विविध विद्यापीठे आणि संस्थांचे अहवाल आणि शोधनिबंध उपलब्ध आहेत. यावर बीबीसीचाही अहवाल आहे. बीबीसीने फेक न्यूजसंदर्भात कार्यशाळाही घेतल्या होत्या.
दोन वर्षांपर्यंत होऊ शकते शिक्षा
फेक न्यूजसंदर्भात कायदेशीर कारवाईलाही सामोरे जावे लागू शकते. भारतीय दंडसंहितेच्या कलम 188, 269, 270, 505(2), आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियमाच्या कलम 52,54 व 56; तसेच माहिती व तंत्रज्ञान अधिनियमाच्या कलम 43, 66(सी) आणि 66(डी) अंतर्गत गुन्हा दाखल होऊ शकतो. करोनासंदर्भातील फेक न्यूजबाबत भारतीय दंडसंतेचे 269, 270, 271 या कलमांतर्गतदेखील गुन्हे दाखल होऊ शकतात. या गुन्ह्यासाठी सहा महिने ते दोन वर्षांपर्यंतची शिक्षा आणि दंड अथवा शिक्षा आणि दंड दोन्ही ठोठावले जाऊ शकतात. याबाबत पोलिस स्वत: जनजागृती करत आहेत. सायबर पोलिस बारकाने फेक न्यूजवर लक्ष ठेऊन आहेत. कुणाला फेक न्यूज आढळल्यास त्याबाबत जवळच्या पोलिस ठाण्याशी किंवा cybercrime.gov.in या संकेतस्थळाद्वारे साबर पोलिसांशी संपर्क साधू शकता. तक्रार नोंदवू शकता.
करोनाबाधितांची ओळख जाहीर करणे, हेदेखील संतापजनक आहे. खोट्या माहितीच्या आधारावर एखाद्या व्यक्तीला किंवा कुटुंबाला करोना झाल्याची फेक न्यूज व्हायरल  करणे हे तर अतिशय विकृत मनोवृत्तीचे लक्षण असू शकते. एकूणच समाजस्वास्थासाठी फेक न्यूज घातक ठरू शकते; पण आपण तिला रोखूही शकतो. म्हणूच करोनासारख्या महामारीच्या काळात सामान्य नागरिक म्हणूनही आपल्यावर मोठी जबाबदारी आहे. फेक न्यूजच्या विषाणूचा संसर्ग रोखण्यासाठी फॉरवर्डची साखळी तोडावी लागेल. लॉकडाऊनच्या धर्तीवर फॉरवर्ड ब्लॉक करावे लागेल.
                                                                        -जगदीश त्र्यं. मोरे

Friday, 28 February 2020

शीमा

पोरगी पवित्र आहे का?
हिंगणघाटच्या निर्भयाची मृत्यूशी झुंज अपयशी ठरली. नि:शब्द वेदनांचा श्वास थबकला आणि कोडग्या समाजाच्या थडग्यावर आणखी एक निंदनीय नोंद झाली. सोशल मीडियावर निषेधाच्या पोस्टींचा ऊत आला. पुन्हा अशा पोस्टींचा पूर येणार नाही, याची शाश्वती नाही. प्रेम आणि वासनेत होणारी गल्लत वासनांधतेकडे जाते आणि आपल्या आजूबाजुला नराधम निपजू लागतात, हे कळतही नाही. नाही तरी आपण केवळ संवेदनशीलतेची झूल पांगरलेली असते. वास्तवापासून कोसोमैल दूर असतो. लग्नाच्या आणि संसाराच्या बाजारात नात्यांच्या गुंत्यात खुळचट कल्पनांमुळे चार भिंतीआडचे अत्याचार कुणाला दिसत नाहीत. म्हणूनच असंख्य माताभगिनी आपल्या आत्मसन्मानांवर होणारे बलात्कार निमूटपणे सहन करीत राहतात. त्यांच्या वेदनांना शीमाच उरत नाही.
हो! ‘शीमा! ते नाटकाच नाव आहे; पण शीमा हे नाटक नाही. ते वास्तव आहे. पुरूषी रानटी अपेक्षांच्या खपल्या काढणारी ती कलाकृती आहे. ती अनुभवताना माणसांत वसलेल्या हैवानाची जाणीव दृष्यागणिक होत राहते. त्यामुळे शीमा हे नाटक राहत नाही. आपले उघडे डोळे न टिपू न शकणारे प्रसंग किंवा माझा काय संबंध म्हणत दुर्लक्षित होणारी घटना हुभेहूब आपल्यासमोर रंगमंचीय अविष्कारातून सादर होते. त्यावेळी मात्र निब्बर डोळ्यांनाही पाझर फुटतो. असे एक संवेदनशील नाटक दिग्दर्शक वैभव सातपुते यांनी पारमिता फाऊंडेशनच्या माध्यमातून रंगमंचावर आणले आहे. ते स्वत: श्री. सातपुते आणि श्री. राहुल साळवे यांनी लिहिले आहे. महाराष्ट्र राज्य नाट्यस्पर्धेतील ठाणे केंद्रावरील हे विजेते नाटक आहे.
शालेय वयातली मुलेमुली बिनधास्त हिंदडत असतात. खेळत असतात. त्यांच्यातली निरागसता मोहक आणि लाडीक असते; पण मुलगी मोठी होऊ लागली की, आई- वडिलांना काळजी वाटू लागते. मुलीची बाई होऊ लागली की, त्यांची काळजी वेगळ्याच वळणावर येऊन ठेपते. नंतरचा मार्ग सरळ असला तर ठिक; अन्यथा प्रत्येक वळणावर आई- वडिलांना विशेषत: मुलीला क्षणोक्षणी अग्निदिव्याला सामोरे जावे लागते. त्यातही खुळचट कल्पनांमध्ये गुरफटलेल्या समूहांतील मुलींचे जगणे आणखीच वेदनादायी होते. शीमाच्या माध्यमातून मांडलेल्या या वेदनांचा जागर काळीज चिरतो.
शाळा सुटल्यानंतर नियमितपणे जवळच्या डोहाजवळ खेळणाऱ्या नाम्या (मयूर साळवी) आणि शीमाच्या (रंजना म्हाब्दी) निरागस मैत्रीत वाढते वय आड येते. दारुतच स्नान करणाऱ्या शीमाच्या बाप- पांडबाला (सुशिल शिर्के) त्या दोघांविषयी कुणी तरी काही तरी सांगितलेले असते. शीमा घरी आल्यावर मुलगीही आईच्याच वळणावर गेल्याचे म्हणत पांडबा शीमा आणि तिची आई- सुमनला (शीतल जाधव) मारझोड करतो. कोणी तरी त्याचे कान भरलेले असतात. एका व्यक्तिबाबत सुमनवर संशय घेतो. उलट पांडबातच आता मर्दानगी राहिली नसल्याचे सांगत ती व्यक्ती सुमनला लुगडं फेडायला सांगते. हे ऐकल्यावर आपल्या मर्दानगीला कुणी तरी आव्हान देत असल्याच्या त्राग्यातून त्याचा पुरुषी अंहकार जागा होतो आणि तो मर्दानगी सिद्ध करण्यासाठी सज्ज होतो.
शीमालाही हे सगळे असह्य होते. ती नाम्याजवळ व्यक्त होण्याचा प्रयत्न करते. आई काळजीपोटी तिला समजवत असते. मोठ्या माणसांचं ऐकायचं असतं. पुरुषाच्या जातीवर जास्त विश्वास ठेवायचा नसतो. बाईच्या जन्माला जगण्याची रीतभात असते पोरी.’’ आईचे हे शब्द तिला अस्वस्थ करतात. मलपला आजा तुपला बाप. तुमला नवरा मपला बाप. त्यांच्यावरही विश्वास ठेवायचा नसतो का? असा प्रश्न शीमा करते. मनुष्य घाणेरडा प्राणी आहे. मोठी झाली की कळंल तुला आपोआप. पोरीच्या जातीनं सवाल करायचे नसतात. पोरगी कळती झाली की दुसऱ्याची बाई, बाईची आई आणि आईची आजी कधी होते ते तिलाही कळत नाही. या शब्दांत सुमन समजविण्याचा प्रयत्न करते. हे प्रारंभीचे संवाद प्रेक्षकांचा अंतर्मनाचा ठाव घ्यायला सुरुवात करतात.
शीमाच्या परकरला रक्ताचा डाग लागतो. तिच्या लग्नाची घाई सुरू होते. रक्ताचा डाग लागत नाही, तोवर तुझं आयुष्य तुझं. तू आता स्वताची नाही राहिली पोरी. हे आईचे बोल शीमाला अस्वस्थ करू लागतात. तिचे लग्न ठरते. आपल्या जन्मसिद्ध हक्काच्या आवेशात मुलाकडची मंडळी पोरगी पवित्र आहे का? असा प्रश्न विचारते. त्याचे उत्तर अमानवीय कौमार्य चाचणीतून द्यायचे असते. त्यानंतर तिच्या आयुष्यात रावसाहेब (नितीन जाधव) येतो. पहिल्याच रात्री खोटा माल सांगत सहा-सात बायकांना टाकून देणारा पंच- नाना (प्रमोद पगारे) वेगवेगळे डाव मांडत राहतो. नाटकाचे कथासूत्र पुढे जात असते. प्रेक्षक म्हणून आपल्या अस्वस्थतेचाही कडेलोट होऊ पाहतो. कोणाचे डोळे पाणावतात. कोणाच्या डोळ्यांना धारा लागतात. आपण स्वत:मध्ये डोकावू लागतो. बुरसटलेल्या विचारांच्या खपल्या उसवण्याची संधी मिळते. या अनुभूतीसाठी प्रत्यक्ष नाटकच बघणे आवश्यक आहे. इथेच संपूर्ण कथानक जाणून घेतल्यास ही अनुभूती खोलवर रुजू शकणार नाही. ती नाटकाच्या भाष्यातच घ्यायला हवी.
समाजाच्या रीतीभातांचे ओझे किती पेलावे? बाप-लेकीची ताटातूट करणारा समाज आपला असतो का? बाईचं माणुसपण नाकारणाऱ्या समाजाला आपला म्हणावे का? पदराआड चेहरा लपवत दुधाचा ग्लास घेऊन येणारी बायको आणि मग अंधार! सिनेमात दाखविल्या जाणाऱ्या या दृष्यांची संगती जुळवत तयार होणारी संकल्पना म्हणजे लग्न का? असे अनेक प्रश्न नाटक पाहताना आपल्यालाही सतावू लागतात.
शीमातल्या संवादांना अलंकारीक भाषेने सजविलेले नाही. साध्या, सरळ, सोप्या शब्दांतले संवाद अत्यंत भेदक आहेत. चादर लाल झाली असती तर सोन्यानाण्यानं मडवली असती. पोरगी उष्टी निघाली. दोन्ही रांडा शील फुटलेल्या. आमच्या नशिबात उद्‌घाटनाचं सुख नाही. आणि बाई मन लावायची गोष्ट आहे वय. माल खोटा काढावा लागतो. हे पुरुषी मानसिकतेचे संवाद कौर्याचे टोक गाठतात.
सगळ्या कलावतांनी जबरदस्त मेहनत घेतली आहे. शीमा आणि नाम्याच्या भूमिकेतले रंजना म्हाब्दी आणि मयुर साळवी प्रेक्षकाच्या मनावर राज्य करतात. शीमाबद्दल तर काय बोलावं, काय लिहावं! इतकी भन्नाट शीमा रंजनाने साकारली आहे. शालेय विद्यार्थिनी रंगविताना रंजनाचा रंगमंचावरचा सहज वावर अल्लड आणि गोंडस असतो. दुसऱ्या अंकांत शीमाच्या भूमिकेत रंजना शिरते आणि त्यात गुंतते तेव्हा प्रेक्षकांनाही त्रास असह्य होतो. संपूर्ण नाट्यगृह स्तब्ध होते. सुन्न होते. फक्त डोळ्यांना धारा असतात. शीमा साकारताना रंजनाला काय वेदना होत असतील, या विचारानेच कापरं भरू लागते. प्रयोग संपल्यानंतरही रंजनाला शीमाच्या भूमिकेतून बाहेर येता येत नसावे, इतकी ती त्यात गुंतलेली असते.
शीमानंतर मनात नाम्याचे पात्र ठसते. ते मयुर साळवीच्या अभिनयामुळे! नाम्या संपूर्ण प्रयोगभर निरागस भासतो. निरागसतेतून तो जगण्याचे सहज, सुंदर तत्वज्ञान सांगत राहतो. मोठ्यांविषयी बोलून आपलं थोबाड घाण करायचं नसतं. मोठं होत नाही तोवर मोठ्यांचे कायदे माहित नसतात. हे माहीत असतं तर झक मारून मोठा झालो नसतो आणि ठरविलं तर ढग बी फोडता येतो. नाम्या हे संवाद उच्चारतो तेव्हा सगळ्या टाळ्या लेखकांसोबत मयूर साळवीच्या अभिनयाला मिळतात.
शीतल जाधवने साकारलेल्या आईची (सुमन) भूमिका मनात ठसते. अलीकडे चुलीवरच्या भाकरीचं भारीच कवतिकअसते; पण गॅसची तुलना केल्यास चूल हीच बाईसाठी पुरेशी शिक्षा होती. अर्थात, तेच प्राक्त समजून त्याच्यातच आनंद माणणाऱ्या आया-बहिणी अनेकांनी पाहिल्या असतील. त्यांची आठवण चुलीवरची सुमन बघताना होते. हा काही नाटकाचा विषय नाही, असो. संसारासाठी झटणारी, नवाऱ्याचे नको ते आरोप सहन करणारी, सामाजिक रुढीपरंपरेपेक्षा समाजाच्या दबावापोटी पोटाचा गोळा दूर सारणारी निर्दयी आई शीतलने उभी केली आहे. त्याच वेळी मुलीसाठी अंतर्मनात होणारी कासाविस शब्दांविना आपल्या ह्रदयापर्यंत पोहचविण्यात शीतल यशस्वी ठरते. तेव्हा प्रेक्षकांच्या मनाची घालमेल झाल्याशिवाय राहत नाही.
नितिन जाधवनेही रावसाहेबची खलभूमिका जबरदस्त रंगविली आहे. त्याच्या संवादातून आणि देहबोलीतून पुरुषी अंहकाराचे प्रतिबिंब पदोपदी उमटत राहते. त्याचवेळी हळव्या मनाचा रावसाहेबही प्रेक्षकांना भुरळ घालतो. अतिशय सकसपणे त्याने ही भूमिका साकारली आहे. सुशिल शिर्केने पांडबा साकारताना बेजाबदार बेवड्या बाप आणि समाजाचे ओझे न झुकारू शकणारा; तरीही मुलीसाठी तुकड्या तुकड्याने तुटणारा बाप दमाने उभा केला आहे.
प्रमोद पगारेने नाना नावाचा कपट प्रवृत्तीचा पंच रंगविला आहे. इतर पंचाच्या भूमिकेतले अनिश बाबर आणि विजय इंगळे यांच्या वाट्याला लहानशा भूमिका आल्या असल्या तरीही त्या नजरेआड होऊ शकत नाहीत. अनिश बाबरच्या तोंडी पोरी नो माथो खराब होई गयो अशा एक- दोन वाक्यांपुरते संवाद आहेत. तरीही देहबोली आणि वेशभूषेतून तो संपूर्ण रंगमंचावर छाप पाडतो. सुकेशनी काबंळे हिने स्वत:चे बाईपण आणि माणुसपण हरवलेल्या रावसाहेबच्या आईची छोटीशी भूमिका तडफदारपणे निभावली आहे. पोटी मुली जन्माला येणे, हे पापाचे फळ समजणाऱ्यांसारख्या विकृत मानसिकतेचे हे पात्र प्रतिनिधित्व करते.
सगळ्या टीमला अपेक्षित कथासूत्राच्या लयीत आणण्याचे आणि राखण्याचे काम श्री. सातपुते यांनी केले आहे. नाटकाचा विषय लैंगिक भावनांशी संबंधित आणि अतिशय संवेदनशील आहे. तरीही ते किंचित्सेही अश्लिलतेकडे झुकत नाही. उलट अश्लिलतेची घृणा वाटू लागते. विविध प्रसंगातल्या सूचकतेतून संपूर्ण भावविश्व उभे राहते. शीमाच्या लग्नाच्या तयारीच्या प्रसंगी शीमाच्या भोवती वर्तुळाकार फिरणारे तिचे आई- वडील प्रेक्षकाचे डोके चक्रावून टाकतात. त्या चक्रातून नाटक संपेपर्यंत सुटकाच नसते, ही त्यांच्या दिग्दर्शनातली किमया आहे.
श्री. नितीन मोकल यांच्या शब्दांनी सजलेल्या आता फोडली सुपारीआणि साज खुलताचं सये या गीतांमुळे नाटकाच्या आशयाची धग अधिक खोलर रूजते. श्री. सुशील कांबेळ यांचे संगीत आणि प्रवीण डोणे, कविता राम आणि लतेष पूजारी यांच्या स्वर नाट्यगृहाच्या बाहेर आल्यावरही कानाला कंप करत राहतात.
मध्यांतरानंतर टेकडीवरची दृष्ये शीमाच्या जगण्याच्या भीषणतेच्या झळा प्रेक्षकांपर्यंत पोहचवितात. पानगळ झालेल्या झाडांच्या काड्या आणि शेजारून गेलेल्या विजेच्या तारा शीमाच्या हाडांच्या काडांशी नातं सांगतात. पहिल्या अंकातले शीमाचे घर, ओसरीतली चुल, पाण्याचा माठ आदी प्रतिकात्मकतेत प्रेक्षकांच्या नजरा वास्तव शोधू लागतात. त्याचे श्रेय केवळ श्री. वैभव सातपुते यांच्या कल्पक नेपथ्याला आहे. श्री. निलेश प्रभाकर यांच्या नेपथ्य आणि प्रसंगाना साजेशा प्रकाश योजनेमुळे नाटकाचा आशय अधिक दमदार होतो. वैभव आणि निलेश यांचे हे कसब विषयाला आशयघनात प्राप्त करून देते.
शीमाच्या आयुष्याचं वाळवंट करणाऱ्या पंचाच्या भूमिकेतल्या अनिश बाबरच्या रंगमंचावरील छापमध्ये त्याच्या देहबोलीबरोबरच त्याची वेशभूषा आणि रंगभूषेचे मोठे श्रेय आहे. त्याचबरोबर उद्‌ध्वस्त झालेली शीमा साकारताना रंजना म्हाब्दी करपलेल्या आणि रापलेल्या चेहऱ्यानिशी समोर येत राहते. तेव्हा तिच्या अभिनयाला सलगपणे दाद मिळत राहते. अर्थात, ती दाद रंगभूषाकार जगदीश शेळके यांनाही असते.
लेखन, दिग्दर्शन, अभिनय, गाणी, नेपथ्ये सगळं भन्नाट आहे. हे नाटक चळवळीशी नातं सागते. म्हणून विषय आणि आशयाच्या ऑथेंटिसिटी महत्वाची ठरते. संशोधन हा विषयाचा गाभा असतो. तो पुरेपूर जपण्याचे प्रयत्न लेखक द्वयींनी केला आहे. आशय, विषय अनेकांच्या जगण्याचा भाग आहे. तो साध्या सरळ, सोप्या भाषेत थेट ह्रदयाला भीडतो. काळीज हेलावून टाकतो. शेवटी डोळ्यात पाणीही शिल्लक राहत नाही. पुरुषातलं जनावर अलगदपणे थिएटरमध्येच बाहेर फेकण्याची ताकद या नाटकात आहे. माणसाला माणूस करणारी ही कलाकृती ह्रदयाचा ठाव घेत राहते. प्रबोधनातून पुरुषी मानसिकतेत परिवर्तन घडवून आणण्याची ताकद यात आहे. माणुसपणाचा 'लाईफ टाईम रिचार्ज पॅक' वाटावा इतकी ती सशक्त आहे.
-जगदीश त्र्यं. मोरे
मो. 9967836687