Friday, 22 May 2020

सिंगल मिंगल

कनेक्टेड तरुणाई

कैवल्य फिलॉसॉफिचा विद्यार्थी आहे. तो हुशार आहे. तो संवेदनशील आणि कविमनाचा तरुण आहे. शिक्षकांचा लाडका आहे. सामाजिक जाणिवांचे त्याला भान आहे. त्याचे विचार ठाम आहेत. कैवल्याला स्त्रियांविषयी आदर आहे. प्रेमाबाबत मात्र गोंधळेला आहे. मित्राची बहीण- मृणालमध्ये तो गुंतला होता. ती त्याच्याहून वयाने मोठी होती. मृणाल दुसऱ्यासोबत कमिटेड असल्याचे कळल्यावर त्याने स्वत:च गुंता सोडवला. रेवतीकडे झुकताना मात्र तो स्वत:ला रोखू शकला नाही. रेवती शिक्षणासाठी मुंबईत वसतिगृहात राहते. तिचा आई- वडील आणि मुलगी हा त्रिकोण उद्‌ध्वस्त झाला आहे. तिची कौटुंबिक पाश्वर्भूमी बरे बोलण्यासारखी नाही. रेवती संवेदनाच्या पलीकडे गेली आहे. तिला अभ्यासाचा सोस नाही. करियरचा ध्यास नाही. पैसा हीच तिची महत्वकांशा आहे. कैवल्याच्या भवतीने समकालीन तरुणाईचे विश्व उलगडत जाते. समाजमाध्यमांच्या कोंदणात ती फुलत जाते. कथानक वेगवान असले तरी त्यातली रोचकता कुठेही कमी होत नाही. अधिक रसरशीत होत जाते.

श्रीरंजन आवटे यांच्या सिंगल मिंगल कादंबरीचे हे कथासार आहे. कांदबरीची सुरुवात ….आणि तिच्यापासून दूर झालो मी. माझा आवेश संपला. या वाक्याने होते. समकालीन तरुणाईच्या विश्वाची झलक सुरुवातीलाच मिळते. या पिढीच्या पालकांना कदाचित हे रुचणार नाही. पचणार नाही; पण नाकारता येणार नाही. आजची तरुणाई बिनधास्त आहे. तिला आपल्या हक्कांची पुरेपूर जाणीव आहे. थेट राईट टू फरगेटचाही ती विचार करते. विस्मरणाच्या संस्मरणीय सोहळ्यासाठी ही तरुणाई आतुर आहे. तिला ब्रेकअप पार्टीही आनंदाने साजरी करायची आहे. प्रेमभावनांच्या लपंडावाला ती थेट भिडते. लिव्ह-इन रिलेशनशिपच्या युगात व्हर्जिनिटी, पातिव्रत्य, एकनिष्ठता, विवाहसंस्था यातल्या बंदिस्थतेवर ही तरुणाई बोट ठेवते. कालबाह्य झालेल्या गोष्टींना बाय करण्याची धमक दाखविते. नव्या वास्तवतेला आपल्या कवेत घेण्यासाठी धडपडते. ही धडपड चूक की बरोबर यात ही तरुणाई फारशी डोकावत नाही; पण या तरुणाईचे पालक असलेल्या वाचकांचे डोके मात्र गरगरल्याशिवाय राहत नाही.

व्हर्जिनिटी इज नॉट डिग्निटी. इट इज जस्ट लॅक ऑफ ॲपोर्च्युनिटी... असे फेसबूक स्टेटस ठेवायलाही ही पिढी कचरत नाही. शारीरिक, लैंगिक संकल्पनांना नैतिक आणि अनैतिकतेत विभाजित करण्याची या तरुणाईला गरज वाटत नाही. म्हणून ती बेजबाबदार आहे, असेही म्हणता येत नाही, हे कथासूत्राचे गमक आहे. ही तरुणाई गंभीरपणे विचारही करते. अभिजात साहित्य, समाजशास्र, मानसशास्र, तत्वज्ञान, राजकारण, दहशतवाद, नक्षलवाद अशा विविध विषयांवरही ही तरुणाई भाष्य करते. त्यामुळे वाचकाला स्वत:च्या नजरेपेक्षा तरुणांच्या दृष्टिकोनातून समकालीन युवा विश्वाकडे बघण्यास ही कांदबरी भाग पाडते.

सिंगल मिंगलमध्ये हिंग्लिश, मिंग्लिशचा चपखल वापर आहे. सोशल मीडियाची भाषा यातल्या तरुणाईच्या अंगवळणी पडली आहे. अभासी जगात ती मुक्त संचार करते. इमोजीच्या भाषेत ती सहज संवाद साधते. पूर्वग्रहांचे इनबिल्ट सॉफ्टवेअर आपल्यात असते, आपल्या आत असलेले एक धारणांचे सॉफ्टवेअर पीडीएफसारखे न बदलता येणारे असते, कधी तरी कोणाचे तरी म्हणणे आपल्यातल्या नैतिक स्वाफ्टवेअरला अनकंपॅटिबल असते, असे या तरुणाईला वाटते. बाय डिफॉल्ट इन्सस्टॉल होणारी आठवण अनइन्स्टॉल कशी करावी, हा प्रश्नदेखील ही तरुणाई सोडविण्याचे धाडस बाळगते. ही तरुणाई स्मार्ट भासते. असते. तिला माठ असण्याचा न्यूनगंड सतावत नाही. तिला वेगवेगळ्या विचारांचे लाटांचे भय नाही. त्यावर ती स्वार होऊ पाहते. म्हणून तरुण वाचक सिंगल- मिंगलशी लगेच कनेक्ट होऊ शकतो.  

या तरुणाईच्या आधीच्या पिढीपासून या बदलांची सुरुवात झाली होती. तिच्याही आधीच्या पिढीची धाव मात्र मांसाहरी गप्पापर्यंत होती. त्यातले अपवादात्मक तरुण या गप्पांचा टप्पा ओलांडत असत. समकालीन तरुणाई मात्र कामवासनांना बेधडक व्यक्त करते. प्रीतीच्या उलटसुलट धाग्यांचा शोध घेते. तिच्यात शरीरांचा रोखठोकपणा आहे. वस्तुस्थितीच्या जाणिवेबरोबरच भावनांचा हळवेपणादेखील ती जोपासते. आवेश संपला म्हणून तो तिच्यापासून दूर होतो, अशा आशयाच्या निवेदनातून कांदबरीची सुरुवात होते; परंतु वाचक म्हणून कादंबरीचा शेवट करताना आवेशाच्या नादात ही तरुणाई काही तरी तुडवत चालली असल्याची भावना मनात घर करते. अर्थात, हे वाचक सापेक्ष असू शकेल.    

प्रश्न धोरणांचा नाही. तो संस्कारातून निर्माण झालेल्या धारणांचा आहे. या तरूणाईची दिशा योग्य आहे की अयोग्य आहे? यापेक्षा पालकांनी या तरुणाईला कोणत्या संस्कारांतून कोणती दिशा दिली? हा प्रश्न महत्वाचा आहे. पालकांनी अपेक्षित दिशा देण्याचा प्रयत्न केला असेलही; पण ते दिशादर्शनच चुकीचे तर नव्हते ना? किंवा संवाद साधण्यात पालक कमी पडत आहेत का? त्यांना नव्या पिढीच्या संवादाची भाषाच अवगत नाही का? असेही प्रश्न वाचक म्हणून पडू लागतात आणि स्वत:च्याच मनातला कोलाहल उपसण्याशिवाय पर्याय राहत नाही. म्हणून सिंगल मिंगल समकालीन तरुणाईचे वास्तव दाखविणारा आरसा ठरते.

         सिंगल मिंगल वाचतानाकोसला आठवली.कोसलातली कथा सुमारे 1960 मधली आहे. ती पुण्यात घडते. सिंगल मिंगलमधली कथा साधरणत: 2015 मधील. 50 दोन्हीतले अंतर 50 वर्षांपेक्षा जास्तीचे आहे. संदर्भ आता बदलले असले तरी जगण्याचे तत्वज्ञानकोसला आजही व्यापून टाकते. कोसलात सांगवीसारख्या खेड्याचे दर्शन होते. तिथली माणसे भेटतात. पुण्यातले महाविद्यालयीन जीवन उभे राहते. वेगवेगळ्या सामाजिक, आर्थिक घटकांतून आलेले विद्यार्थी- विद्यार्थिनी आणि त्यांची गरिबी- श्रीमंती, महाविद्यालयाचे गॅदरिंग अशा घटना- प्रसंगातून कोसलाचे कथानक पुढे सरकते. त्यातून तत्कालीन तरुणाईचे दर्शन होते; पण कोसलात शिवीगाळ नाही. लैंगिक-कामुक वर्णने नाहीत. श्लीलाश्लीलतेच्या मर्यादा पाळलेल्या दिसतात. तो त्या पिढीचा प्रभाव असेल. सिंगल मिंगलमध्ये मात्र बदलती समकालीन तरुणाई भेटते. सिंगल मिंगलमध्ये कामुक वर्णने भरपूर आहेत. या दोन्ही कादंबऱ्या दोन भिन्न काळांचे डाक्युमेंटेशन आहे. मुद्दा तुलना करण्याचा नाही. काळ परिस्थिती बदलल्यावर काही लिखाण आवडेनाशे होते. कालौघात मागे पडते. कारण त्यात नायकाचा काळ आणि आवकाश प्रतीत झालेला असतो; पण कोसला आजही भावते. असेच मित्रवर्य श्रीच्या सिंगल मिंगलच्या बाबतीतही घडो, हीच सदिच्छा!  

                                                        -जगदीश मोरे


Monday, 4 May 2020

कथा: लॉकडाऊन

लॉकडाऊन
अजयची मुंबई- कोल्हापूर- मुंबई धावपळ सुरू होती. बाबा कोल्हापूरच्या रुग्णालयात होते. पाय घसरण्याचे निमित्त झाले होते. तेही घरातच. पायाचे ऑपरेशन केले. तरीही चित्र फारसे बरे नव्हते. औषधोपचारांना प्रतिसाद मिळत नव्हता. रुग्णालयाचे बील सहा लाखांवर गेले होते. बाबांची प्रकृती मात्र गंभीर झाली होती. मुंबईत जे. जे. रुग्णालयात हलवले. रुग्णाचे नाव- प्रभाकर तापळे, वय- 80, राहणार- कोल्हापूर... शिरस्त्याप्रमाणे रुग्णालयात भरती करण्याची औपचारिकता पूर्ण झाली.
अजय आणि वेणू नवरा- बायको दोघे नोकरीनिमित्त मुंबईत स्थायिक. दोघांची धावपळ सारखीच. दोन मुलगे- आर्यन 5 वर्षांचा आणि सिद्धांत 12 वर्षांचा. आर्यन दिवसभर पाळणा घरात असायचा. सिद्धांतला घरात एकटे राहण्याची सवय झाली होती. बाबांना मुंबईत आणल्यामुळे मदतीसाठी अजयच्या दोन्ही बहिणी आल्या होत्या. अजय आणि दोन्ही बहिणी आलटूनपालटून जेजेला रात्रभर थांबत असत.
बाबांना जेजेमध्ये आता महिना झाला होता. डॉक्टर पुरेपूर काळजी घेत होते. बाबांच्या प्रकृतीत मात्र चढउतार सुरूच होता. डिस्चार्ज मिळण्याची कुठलीही चिन्हे दिसत नव्हती. बहिणींना बाबा सोडवत नव्हते; पण दोघींना आपापल्या मुलाबाळांची आणि घरांचीही ओढ लागली होती. अजयचे एकाच वेळी ऑफिस, रुग्णालय आणि घर अशी कसरत सुरू होती. कधी खरे सांगून; तर कधी खोटे बोलून अजय ऑफिसमधून गायब व्हायचा आणि जेजेत जायचा. घर, मुले आणि ऑफिस सांभाळत वेणूचीही धावपळ सुरू आहे.
बाबांना आता जेजेत दीड महिना झाला होता. मोठी बहीण आपल्या गावी पुण्याला; तर लहान बहीण रत्नागिरीला परतली होती. मुंबईत करोनाचा शिरकाव झाल्याच्या बातम्या धडकू लागल्या होत्या. काही दिवसांतच अवघा देशच करोनाने आपल्या कवेत घ्यायला सुरूवात केली होती. त्याचा फैलाव रोखण्यासाठी देशभर लॉकडाऊन जाहीर झाला होता. मुंबईत करोनाचा कहर माजला होता. मुंबई कधी नव्हे ती थबकली होती. बहुतांश भागांत स्मशान शांतात; पण घरात बसलेल्यांच्या आरोग्यासाठी अनेकजण रस्त्यावर येऊन सेवा देत होते. बाहेर पडल्यावर करोना नकळत आपल्यात शिरतो, असा ॲनिमेटेड व्हिडिओ सोशल मीडियावर धुमाकुळ घालत होता.
डॉक्टर, नर्स, पोलिस, स्वच्छता कर्मचारी करोनाशी लढत होते. जनजागृती सुरू होती. सेलेब्रेटी आपापल्या महालांमधून संदेश देत होते-  बाहेर पडू नका... घरातच थांबा... सुरक्षित रहा! बाहेर पडू नका अंगणातही येण्याची सोय नाही. मुंबईकरांच्या घराला अंगण नाही आणि अंगण असलेल्यांना घर नाही. फुटपाथ हेच अंगण आणि तेच घर! तेच फुटपाथ रिकामे केले जात होते. सोशल मीडियावर गरिबांना मदत करण्यासंदर्भातल्या आवाहनाच्या पोष्टी टाकणाऱ्यांच्या सोसायट्यांच्या गेटच्या आत कुणालाच शिरकाव नव्हता. मायानगरी कधीच भयनगरी झाली होती. जेजेत जाताना अजय हेच अनुभवत होता.
बहिणी आपापल्या गावी गेल्यामुळे रुग्णालयात बाबांजवळ एक दिवस तो; एक दिवस आई, असा रात्रक्रम सुरू होता. अजय आईला रात्री गाडीने जेजेत सोडून आला होता. सकाळी उठल्या उठल्या त्याने टीव्ही लावला. आई टॅक्सीने घरी आली.टॅक्सी चालकाला करोनाची बाधा टीव्हीवर बातमी सुरू होती.
टीव्हीवर, सोशल मीडियावर संदेश येत होते- साठी ओलांडलेले ज्येष्ठ नागरिक आणि दहा वर्षांच्या आतील बाळांना जपा. घराबाहेर पडू देऊ नका. रुग्णालयांतील डॉक्टर आणि नर्सनाच करोनाचा संसर्ग होत असल्याच्या बातम्यांनी जीव कासावीस होऊ लागला होता. आईचे वय सत्तरी पार आणि घरात बाळ. बाबांच्या वेदना दिवसागणिक वाढल्या होता. डॉक्टर, नर्सची ये-जा वाढली होती.
बाबांचे उच्चार अस्पष्ट झाले होते. मला गावी घेऊन चला. इथं मरण नको, असंच ते म्हणत असावेत, हे आईने ताडले होते. बाबांचे मुंबईशी जुने नाते. सुमारे 50 वर्षांपूर्वी त्यांच्या नोकरीची सुरुवात मंत्रालयातूनच झाली होती. काही वर्षे त्यांनी इथेच काढली होती. मुलगाही आता मुंबईत आहे. दुसऱ्या पिढीमुळे मुंबईशी नाते घट्ट झाले होते. कोल्हापूरच्या मातीशी असलेली नाळ मात्र बाबांनी तोडलेली नव्हती.
तापळे कुटुंबियांची दगदग काही करता कमी होईना. पुण्याहून, रत्नागिरीहून बहिणी, भाऊजी, भाच्यांचे फोन येत असत. बाबांच्या प्रकृतीची सारखी चौकशी करत. बाबांची प्रकृती मात्र चिंताजनक झाली होती. अजयचा मोबाईल खणखणला... त्याने स्क्रीनवर नजर टाकली... पुण्याच्या भाच्याचे नाव दिसले... किरण! मोबाईल उचलला... कानाला लावला... किरण रडायला लागला. अजय धीर देत म्हणाला, अरे, बाबांची प्रकृती ठीक आहे. रडू नकोस.
मामा, बाबा गेले!
अरे बाळा, असं बोलू नकोस. बाबांना काहीही झालेलं नाही. मी बाबांजवळच आहे, बाबांच्या चेहऱ्याकडे कटाक्ष टाकत अजयने खुलासा केला.  
मामा, तसं नाही. माझे बाबा
किरणला अजयने मध्येच थांबविले. नाही तरी किरणच्या तोंडून शब्द फूटत नव्हते आणि अजयच्या कानांना ऐकवत नव्हते. विचित्र घटना घडल्याचा अजयला अंदाज आला होता. किरण प्रचंड घाबरला होता. अजय कापऱ्या स्वरात म्हणला, बाळा, तुला काय सांगायचं आहे? रडू नकोस... व्यवस्थित सांग मला
मामा, माझ्या बाबांना हार्टॲटक आला आणि ते गेले हे ऐकल्या ऐकल्या अजयला स्वत:लाही सावरणे अवघड झाले होते.
जावई अकाली गेल्याची वार्ता आईला सांगायची कशी? या प्रश्नाने अजयच्या मनात काहूर माजले होते. अजय कसाबसा घरी आला. त्याच्याही तोंडून शब्द फुटत नव्हते. जड अंत:करणाने आईला सांगितले. आई कोसळलीच. देवा! इतका निष्ठूर कसा रे तू? माझ्या लेकीऐवजी माझं कुंकू पुसलं असतंस तरी चाललं असतं रे भगवंता! 
आईला इकडे बाबांनाही सोडता येत नव्हते. तिकडेही जाता येत नव्हते. अजय आणि वेणू आईला धीर देत असताना लहान बहिणीचा फोन आला. तिनेही आईला सावरण्याचा प्रयत्न केला. बहिणीचा गहिवर दाटून आला होता. अजयने मुलांना शेजाऱ्यांकडे सोडले. आईला जेजेत बाबांजवळ पाठविले. तो आणि वेणू गाडीने पुण्याला निघाले. अजय गाडी चालवत होता. ठिकठिकाणी करोनाची दहशत आणि लॉकडाऊनचा परिणाम जाणवत होता. रस्ते सुनसान होते. पोलिसांशिवाय कुणीही नव्हते. प्रत्येक ठिकाणी ऑफिसचे ओळखपत्र आणि वास्तव कारण सांगितल्यावर नाकाबंदीतून सुटका करून घेताना अजयच्या नाकी नऊ येत होते. तिकडे त्यांची वाट बघत होते. शेवटी मोजक्या लोकांच्या उपस्थितीत अंत्ययात्रा निघाली. अजय आणि वेणूला अंत्यदर्शन घेता यावे म्हणून स्मशानभूमीच्या अलीकडेच कात्रज बायपासवर अंत्ययात्रा पाच मिनिटांसाठी थांबविली. ते तिथे पोचले. अंत्यदर्शन घेतले. शहरातले करोनाचे कंटेन्मेंट झोन भेदणे अवघड होते. त्यामुळे घरी जाऊन बहिणीचं सांत्वन न करताच अजय आणि रेणूने बायपासवरूनच गाडी मुंबईकडे वळवली.
पुण्यातही करोनाची परिस्थिती गंभीर होती; पण मुंबईची परिस्थिती आता अधिक चिंताजनक झाली होती. सर्वत्र भीतीचे सावट होते. टारगट पोरं मात्र हिंडताना दिसत होते. काही जण गच्चीवर एकत्र येत होते. गप्पा झोडत होते. करोना शहरात पोचला होता; पण त्याचे गांभीर्य काही लोकांपर्यंत पोचलेले दिसत नव्हते. वेगवेगळ्या पद्धतीने टारगट लोकांना समजविण्याचा प्रयत्न सुरू होता; पण काही लोकांच्या डोक्यात प्रकाशच पडत नव्हता. टाळ्या, थाळ्या वाजवून झाल्या होत्या. दिवे लाऊन झाले होते. करोना योद्ध्यांविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली जात होती. कामाशिवाय फिरणाऱ्यांना समाज माध्यमांतून उपाहासात्मक श्रद्धांजलीही अर्पण करण्यात येत होती; पण उनाड लोकांना तीही थट्टाच वाटत होती. उपहासात्मक श्रद्धांजली प्रत्यक्षात आणण्याची त्यांना घाई झाली असावी.
संचार बंदी असली तरी संसार बंदी नव्हती आणि दु:खाचा डोंगर असला तरी अजयला जीवनावश्यक गोष्टींसाठीदेखील बाहेर पडणे आवश्यक होते. मोठ्या रांगा असलेल्या बऱ्याच ठिकाणी पोलिसांच्या धाकाने सोशल डिस्टन्सिंग पाळले जाऊ लागले होते. कमी गर्दीच्या ठिकाणी मात्र गांभीर्य दिसत नव्हते. दोघे- तिघेच गिऱ्हाईक असलेल्या एका डेअरीवर अजय गेला. त्याने सोशल डिस्टन्सिंग पाळत मिळेल ते दूध घेतले. कारण नेहमीचा दूधवाला गावी निघून गेला होता. दूध विक्रेत्याला 100 रुपये दिले. 40 रुपये परत घ्यायचे होते. दोन मिनिटे थांबा. तुमचे उरलेले पैसे देतो, विक्रेता म्हणाला. अजय जरा दूर जाऊन थांबला. दोन- तीन गिऱ्हाईकांनंतर पैसे परत करण्यासाठी दूधवाल्याने त्याला जवळ येण्याचा इशारा केला. तो जवळ येऊ पाहतो तोच एक जण पटकन पुढे आला. त्याने दूध घेतले. अजय दूरच थांबला. पुन्हा जवळ जाऊ लागताच आणखी एक जण घुसला. हा पुन्हा जागेवर थांबला. पुन:पुन्हा तेच चित्र. आता अजय वैतागला, अहो मॅडम, मी इथं उगाचच थांबलेलो नाही. जरा अंतर ठेवा. थोडा वेळ थांबा.
मला काय करोनाबिरोना झालेला नाही. दूध घ्यायला आलेल्या शिकल्यासवरलेल्या गृहिणी संतापल्या.
मी कुठं म्हणालो तुम्हाला करोना झालाय असं. नियम पाळावेत, एवढीच अपेक्षा आहे.
एवढं का घाबरता तुम्ही? घाबरत असाल तर कशाला घराच्या बाहेर पडता? त्या गृहिणी तुच्छतेने बोलल्या. अजयला मात्र त्यांच्या प्रश्नाला उत्तर द्यावेसे वाटले नाही. आधीच कुटुंबावरच्या संकटांनी त्याचा शक्तिपात झाला होता. त्यांना त्याने आधी दूध घेऊ दिले.
अजयने चहा घेतला आणि तो लवकर जेजेत गेला. तो राहत असलेल्या वसाहतीतल्या चौकातल्या ग्रुपवर मेसेज आला- आपल्या चौकातल्या- इमारतीतल्या तळ मजल्यावरील दट्टेवार यांना त्रास होऊ लागला आहे. त्यामुळे कुटुंबातील इतर सदस्यांसह त्यांना पोलिस आणि डॉक्टर घेऊन गेलेत. त्यांना पंधरा दिवसांपासून क्वारंटाईन केलं होतं. हे वाचून अजयच्या पायाखालची जमीनच सरकली. त्याच्या डोळ्यांसमोर बायको, पोरं, आई, बाबा आणि रुग्णालयातली ये-जा, हे सगळे चित्र झर्रकन येऊन गेले.
डॉक्टरांशी बोलून अजय लवकरच घरी आला. संपूर्ण चौक सील करण्याची तयारी सुरू होती. तोपर्यंत अफवांचे प्रचंड पिक आले होते. दट्टेवार कुटुंबातील सर्वांचे नमुने पॉझिटिव्ह आले… दट्टेवार वसाहतीभर फिरत होते... किरणा दुकानावर जाऊन आले... दूधवाल्याकडे रोज जात होते. कुठलीही खात्री न करता वसाहतीतले लोक आपसात असे मेसेज व्हॉट्सॲपवर बिनधास्तपणे फॉरवर्ड करत होते. दट्टेवार कुटुंबातील दोघे- तिघे पॉझिटिव्ह निघालेत म्हणून चौक सील करण्यात आला, हे खरे असले तरी त्यांच्याबाबतचे अन्य बहुतांश मेसेज म्हणजे वावड्या आणि फेक न्यूजच होत्या. आधीच एकामागून एक संकटे येत असताना करोना आपल्या दारापर्यंत येऊन पोचल्याने तापळे कुटुंबियांची पाचावर धारण बसली होती. त्यांचा परिसर आता कंटेन्मेंट झोन म्हणून जाहीर झाला होता. येण्या- जाण्यावर बंधने आली होती.
बाबांचीही प्रकृती अधिकच चिंताजनक झाली होती. दोन दिवसांपासून आयसीयूमध्ये हलविले होते. वाढत्या करोनाबाधितांच्या संख्येमुळे लॉकडाऊनचे निर्बंध अधिक कडक झाले होते. जेजेत जाणे- येणे सोपे राहिलेले नव्होते. करोनाची दहशतही वाढली होती. म्हणून आता जेजेत बाबांसाठी केअर टेकरची व्यवस्था केली होती.   
अजय रात्री उशिरा बारा- साडेबाराच्या सुमारास रुग्णालयातून घरी आला. आई घरीच होती. तिने अजयच्या चेहऱ्यावरची अस्वस्थता हेरली होती. अजयने हातावर सॅनिटायझर घेतले. अंगावरचे कपडे डेटॉलमध्ये टाकले. आंघोळ केली. खाण्याची इच्छा नव्हती. दोनचार घास तोंडात कोंबले. पलंगावर आडवा झाला. झोप येत नव्हती. कधी तरी डोळे लागले.
पहाटे साडेचारच्या सुमारास रुग्णालयातून केअर टेकरचा फोन आला, साहेब, पटकन निघा.  
अजयला अंदाज आला होता. आईला उठवले. तो म्हणाला, आम्ही, हॉस्पिटलला जाऊन येतो. मुलं झोपली आहेत. त्यांना झोपू दे.
एवढ्या पहाटे का?
फोन आला होता. बाबांना त्रास होतोय.
मला खरं सांग. काय झालं? आई कासावीस झाली.
मी पोहचल्यावर लगेच फोन करतो.
आईच्या डोळ्यांना धारा लागल्या होत्या. नवऱ्याच्या वेदना आणि करोनाच्या दहशतीमुळे मुलाची दगदग तिला पाहवत नव्हती. स्वत:च्या कपाळावर तिने हळूच हात फिरवित आपलं कुंकू शाबित असल्याची खात्री करून घेतली. तरीही तिला आपण काही तरी गमवत असल्याच्या दु:खाची चाहूल लागली होती.
लॉकडाऊनमुळे मुंबईत सर्वत्र पक्ष्यांचा मुक्त संचार गेल्या काही दिवसांपासून जाणवत होतो. पेडर रोड आणि मलबार हिलच्या परिसरात मोर दिसू लागले होते. कदाचित राजभवनाचा पिंजरा त्यांनी ओलांडला असावा. जेजे रुग्णालयाच्या परिसरातील झाडांवरच्या पक्ष्यांचाही किलबिलाट जोरात जाणवू लागला होता. तो आज जरा जास्तच होता. पहाटेचे पाच वाजले होते. अजय आणि वेणू रुग्णालयात पोचले. बाबांचे डोळे मिटलेले होते. डॉक्टर म्हणाले, बाबांचे प्राण आता देहाच्या पिंजऱ्यात नाहीत...  
अजयला क्षणभर काहीच सुचले नाही. वेणूने बाबांच्या मस्तकावरून हात फिरवला. तिला किंचितशी हालचाल जाणवली. ती उद्‌गारली, डॉक्टर बाबांना काहीही झालेलं नाही. लवकर काही तरी करा. श्वासोच्छ्‌वास सुरू आहे.
मॅडम, अद्याप व्हेंटिलेटर काढलेले नाही. ते काढल्यावर... डॉक्टरांनी समजावले.
अजय हुंदके देत होता. आता काय करावे? त्याला प्रश्न पडला होता. सगळे रुग्णालयीन सोपस्कार पार पाडले. अंत्यसंस्कार कुठे करावेत? नवा प्रश्न उभा ठाकला होता. तो वेणूला म्हणाला, आपण बाबांना घेऊन कोल्हापूरला जाऊ. शववाहिनीने 400 किलो मीटरचा रस्ता सहा- सात तासात पार करू. नाही तरी रस्ते ओसच आहेत.
पार्थिव नेण्यास हरकत नाही. दु:खद प्रसंगी लॉकडाऊनचीही अडचण येणार नाही; पण गावातल्या लोकांच्या साशंक नजरांना तोंड कसं देणारं? किती लोकांकडे खुलासे करणार की, माझ्या बाबांचा नैसर्गिक मृत्यू झाला आहे. करोनामुळे मृत्यू झाला नसला तरी किती नातेवाईक विश्वास ठेवणार? सध्याच्या काळात सगळेच मृत्यू करोनामुळे झालेले नसतात, हे किती जण समजून घेतील? वेणू प्रश्नांची सरबत्ती करत अजयला समजावत होती.
आपल्याकडं मृत्यूचं कारण नमूद केलेलं जेजेचं सर्टिफिकेट आहे. ते आपण दाखवू, अजय स्वत:च्या मनाच्या समाधानासाठी काही तरी पुटपुटला.
आपल्याकडं सर्टिफिकिट आहे दाखविण्यासाठी; पण तरीही नातेवाईक शासंक असतील. लोकांनी आधीच गावा-शहरांत शिरणाऱ्या वाटा बंद केल्या आहेत. ती त्यांच्या दृष्टीने दक्षता असेल. दक्षता घेण्यात मला चूक वाटत नाही; पण पुण्या- मुंबईहून येणारी प्रत्येक व्यक्ती आपल्यासोबत करोना आणत असल्याचा लोकांनी गैरसमज करून घेतला आहे. त्यात आपण मुंबईहून डेडबॉडी घेऊन जातोय. शिवाय जाताना शासकीय यंत्रणेकडून क्वारंटाईनचा शिक्का हातावर मारला जाऊ शकतो. तोही दक्षतेचा उपाय आहे. त्यात वावगं काहीही नाही. आपल्यासाठी झटणाऱ्या यंत्रणेला आपणही सहकार्य करायला तर हवेच; पण हे सारं लोक कसं समजून घेणार? आधीच आपण अनेक मोठ्या संकटातून जात आहोत. त्यात पुन्हा प्रवासात आणि गावात नवीन संकटं नकोत.
तुझं म्हणणं पटतंय मला; पण बाबांची शेवटची इच्छा कोल्हापूरला जाण्याची होती. ती मी पूर्ण करू शकत नाही. बाबांच्या मृत्यूएवढंच मला हे भयंकर वाटतंय, अजयला आता आपली मती लॉकडाऊन झाल्याचा भास झाला होता.  
अखेरीस त्याने स्वत:ला सावरले. मुंबईतच अंत्यसंस्कार करण्याचा निर्णय घेतला. थेट स्मशानभूमीत जाण्याऐवजी चौकाच्या अलीकडेच कंटेन्मेंट झोनच्या सीमेवर शववाहिनी थांबवायची. तिथल्या पोळीभाजी केंद्राजवळ आईला शेवटच्या दर्शनासाठी आणायचे आणि थेट अंत्यसंस्कारासाठी न्यायचे ठरले. जेजेतून निघण्यापूर्वी शेजाऱ्यांना फोनवर कल्पना दिली.
तापळे साहेबांच्या वडिलांचे आज पहाटे निधनचौकाच्या व्हॉटस्ॲपवर ग्रुपवर संदेश पोस्ट झाला होता. अजयचा मित्र सुदेश शेजारच्याच चौकात राहत होता. वेणूने सुदेशची बायको- उषाला अजयचे बाबा गेल्याचा व्हॉट्‌सॲप केला. अजयसोबत केअर टेकर आणि शववाहिनीचा चालक दोघेच आहेत. नऊ वाजता पोळीभाजी केंद्राजवळ पाच मिनिटे थांबवणार आणि अत्यंसंस्कारासाठी नेणार असल्याचेही तिने मेसेजद्वारे कळविले होते.
चेंबूरमध्ये एकाचा ह्रदयविकाराच्या झटक्याने मृत्यू झाला. घरात बायको आणि मुलगी होती. कोणीही मदतीला आले नाही. आई आणि मुलगीलाच खांदा द्यावा लागला. अशाच घटना खारघर आणि बोरिवलीत घडल्याच्या बातम्या वेणूने बहुदा वाचल्या, ऐकल्या असाव्यात. कुणी येईल का? हा प्रश्न तिला पडला असावा. म्हणून तिने काही जणांना व्हॉटसॲपद्वारे कळविले असेल.
लॉकडाऊनमुळे अनेकांची सकाळ दहा- अकरानंतर होऊ लागली होती. त्या दिवशी नेमकी उषाला सकाळी लवकर नऊ- पावणेनऊच्या सुमारास जाग आली. मोबाईल बघितला. तिने सुदेशला उठविले. तो घाईघाईत पोळीभाजी केंद्राकडे धावत गेला. शववाहिनी आली होती. अजयच्या मदतीला तिथे खरंच दोघेच होते. आई आणि सिद्धांत शववाहिनीजवळ आले होते. आर्यन शेजाऱ्यांकडे खेळत होता.
बाबांचे अंत्यदर्शन घेताना आईने हंबरडा फोडला होता. अजूनं खूप प्रयत्न केलेत... तरीही तुम्ही आम्हाला सोडून चाललात... आमच्यावर रागावलात का? आम्ही तुम्हाला कोल्हापूरला नेऊ शकलो नाही... आईने हंबरडा फोडला होता.
बाबांना शेवटचे औक्षण केले. शववाहिनी स्मशानभूमीच्या दिशेने निघाली. चालकाच्या शेजारी केअर टेकर बसला होता. पार्थिव स्मशानभूमीत सोडून शववाहिनी परस्पर जाणार होती. म्हणून अजयने बाईक घेतली. सुदेश मागे बसला. मेट्रो ट्रेनच्या कामामुळे बराच मोठा वळसा घालून स्मशानभूमीत पोचले. हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन सर्वच आत्मे तिथे शेजारीशेजारी नांदत होते. तोपर्यंत अजयच्या चौकातले पाच- सहा जण तिथे पोहचले होते. एरवी चौकात कुणाचे निधन झाल्यास अंत्यसंस्काराला बहुतांश जण येतात. अजयचा ठाण्यात राहणारा चुलत भाऊही थेट स्मशानभूमीत आला होता. तो एकमेव नातेवाईक उपस्थित होता. शववाहिनीमुळे तशीही खांदेकऱ्यांची आवश्यकता नव्हती. अजयने अग्नी दिला. सात- आठ जणांच्या उपस्थितीत सहा बाय तीनच्या चौथऱ्यावर प्रभाकर तापळेंचा भूतलावरचा 80 वर्षांचा लॉकडाऊन संपला.
(या कथेतील पात्रांशी कोणत्याही जीवित अथवा मृत व्यक्तींचा संबंध आढळून आल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा.)
-जगदीश त्र्यं. मोरे

Wednesday, 22 April 2020

माहिती अधिकार कायदा आणि पत्रकारिता


Journalism through RTI
शोधपत्रकारितेसाठी माहिती अधिकाराचा वापर करताना सयंम आणि अविरत प्रयत्न आवश्यक आहेत. ब्रेकिंगच्या युगात मिनिटामिनिटाला येणारी आत्ताची सर्वात मोठी बातमीमाहिती अधिकाराच्या वापरातून शक्य दिसत नाही; पण व्यवस्थितपणे संयमाने पाठपुरावा केल्यास मोठा धमाका होऊ शकतो, हा पत्रकार श्यामलाल यादव यांच्या ‘Journalism through RTI’ या पुस्तकाचा आशय आहे.
या पुस्तकाची मूळ किंमत 895 दर्शविली आहे. फ्लिपकार्डवर ते 591 रुपयांत उपलब्ध होते. म्हणून ऑनलाईन मागणी नोंदविली. कुरियर आले. 591 रुपये दिले. पुस्तक घेतले. ते प्लॅस्टिकच्या पिशवीत होते. पिशवी फाडली­- ‘A Drawing Book for Kids’ हे पुस्तक निघाले. त्याची छापील किंमत 40 रुपये होती. ऑनलाईन तक्रार नोंदविली. आठ दिवसांनी ‘Journalism through RTI’ हे पुस्तक मिळाले; पण बरेच दिवस पडून होते. आता लॉकडाऊनमध्ये वाचले.
पत्रकार श्यामलाल यादव यांनी हे पुस्तक लिहिले आहे. श्री. यादव जनसत्ता, अमर उजाला आणि इंडिया टुडेत होते. नंतर ते इंडियन एक्सप्रेसमध्ये दाखल झाले. श्री. यादव यांनी माहिती अधिकाराचा वापर करून प्रभावी शोधपत्रकारिता केली आहे. त्यासाठी त्यांना असंख्य राष्ट्रीय- आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. युनेस्कोने शोधपत्रकारितेसंदर्भात निवडलेल्या जगातील सर्वोत्तम 20 बातम्यांमध्ये श्री. यादव यांच्या ‘Stream of Filth’ या बातमीचा समावेश करण्यात आला आहे. श्री. मार्क हंटर यांनी या बातम्यांवर आधारित केसबूकचे संपादन केले आहे. माहिती अधिकार कायदा वार्ताहरांना एखाद्या आयुधाप्रमाणे लाभला आहे, असे त्या संदर्भातील लेखात श्री. हंटर यांनी नमूद केले आहे. श्री. यादव यांची ‘Stream of Filth’ ही मूळ बातमी डिसेंबर 2009 मध्ये इंडिया टुडेत प्रसिद्ध झाली होती. नद्यांचे प्रदूषण हा बातमीचा मूळ विषय होता.
शोधपत्रकारितेच्या अंगाने ‘Journalism through RTI’ या पुस्तकात माहिती अधिकार कायद्याचे विविध कंगोरे श्री. यादव यांनी मांडली आहेत. माहिती अधिकार कायद्याची सुरवात, माध्यमांची भूमिका, माहिती अधिकार कायद्याचा यंत्रणेकडून होणारा गैरवापर, कायद्यासंदर्भातील चालढकल आदी विषयांवर या पुस्तकात प्रकाशझोत टाकण्यात आला आहे. पत्रकारांनी या कायद्याचा कसा वापर करावा? याबाबत स्व:नुभवाच्या आधारे श्री. यादव यांनी पुस्तकाच्या शेवटी काही महत्वाच्या सूचनाही केल्या आहेत. माहिती अधिकार कायद्याचा वापर करणारे आणि सरकारी यंत्रणा या दोन्ही बांजूच्या चांगल्या वाईट गोष्टींचा लेखकाने ऊहापोह केला आहे.
स्वीडनमध्ये सर्वप्रथम 1766 मध्ये  माहिती अधिकाराचा कायदा झाला होता. अमेरिकेत 200 वर्षांनी 1966 मध्ये तो आला. भारतात 12 ऑक्टोबर 2005 रोजी माहिती अधिकाराचा कायदा लागू झाला. शंभरपेक्षा जास्त देशांत असा किंवा अशा स्वरुपाचा कायदा आता अस्तित्वात आला आहे. माहिती अधिकाराच्या विधेयकाच्या चर्चेप्रसंगी 11 मे 2005 रोजी बोलताना तत्कालीन पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग म्हणाले होते, या विधेयकाची मंजुरी आपल्या प्रशासन प्रक्रियेत एक नवीन युगाची सुरुवात ठरेल. अशा पद्धतीने संक्षिप्त स्वरुपात माहिती अधिकार कायद्याच्या इतिहासाचा आढावा घेण्याचाही प्रयत्न लेखकाने केला आहे.
फ्युचर ऑफ प्रिंट मीडिया या विषयावर 17 फेब्रुवारी 2009 रोजी आयोजिच परिसंदवादत प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडियाचे तत्कालीन अध्यक्ष न्यायमूर्ती (निवृत्त) जी. एन. रॉय म्हणाले होते, माहिती अधिकार कायद्यामुळे माध्यमांना लोकांना जागृक आणि शिक्षित करण्यासाठी ऐकिवातील गोष्टी अथवा अविश्वसनीय दुय्यम माहितीवर अवलंबून राहावे लागणार नाही. असे असले तरी माहिती अधिकार कायद्याचा वापर सर्वसामान्य जनतेकडून मोठ्याप्रमाणावर होऊ लागला आहे; परंतु माहिती अधिकार कायद्याचा फारच मोजक्या पत्रकारांकडून वापर होत आहे. इतर देशांच्या तुलनेत भारतीय माध्यमांनी माहिती अधिकार कायद्याची क्षमता जोखण्यासाठी जास्त प्रयत्न केलेले नाहीत, असे लेखकाचे निरीक्षण आहे.
युरोपात पत्रकारांचे काही समूह आहेत. ते नियमितपणे एकत्र येतात. एकमेकांना भेटतात आणि माहिती अधिकार कायद्याच्या वापराबाबत अनुभवांची देवाण-घेवाण करतात. इंग्लंडमध्ये टोनी ब्लेअर पंतप्रधान असताना हा कायदा झाला होता. नवीन कायद्यामुळे तिथे बरीच भांडाफोड झाली होती. त्यावेळी ते म्हणाले होते, माहिती स्वातंत्र्याचा कायदा लोकांनी जास्त प्रमाणात वापरलाच नाही. त्याचा वापर पत्रकारांनीच केला. राजकीय नेत्यांसाठी कोणी तरी तुमच्या डोक्यावर काठीने मारत असताना अरे जरा हे वापर म्हणत हातोडा देण्यासारखे आहे... हत्यार म्हणून याचा वापर करण्यात येतो. पुढील काही वर्षांत विकसित होणाऱ्या राजकारणाच्या मध्यभागी असलेला हा बदल आहे.
माहिती अधिकार कायदा असलेल्या इतर विविध देशांतील वृतांकनातही बदल झाला आहे. क्वीन्सलॅंड (ऑस्ट्रेलिया) येथील माहिती आयोगाने एका अभ्यासात असे म्हटले आहे, सरकारी पारदर्शकता या विषयांना माध्यमांनी जास्त प्राधान्य दिले आहे. बातम्या मिळविण्यासाठी माहिती स्वातंत्र्य आणि माहिती अधिकार कायदा वापरण्यात दृष्य परिणाम झाला आहे. अमेरिकेत पत्रकार आणि पंडितांनी माहिती स्वातंत्र्य कायद्याचा वापर विविध बातम्या आणि ऐतिहासिक घटनांचा शोध घेण्यासाठी केला आहे. त्यामुळे सार्वजनिक स्तरावरील आयुष्यात मोठ्याप्रमाणावर बदल झाला आहे. अमेरिकेत माहिती स्वातंत्र्य कायदा वापरण्यासाठी अमेरिकचा नागरिक असण्याची गरज नाही, असेही लेखकाने या पुस्तकात नमूद केले आहे.
असोसिएशन ऑफ ब्राझिलियन इन्हेस्टिगेटिव्ह जर्नलिस्ट्‌स (ABRAJI) ही संघटना सार्वजनिक माहिती प्राप्त करण्याच्या हक्कांसाठी विविध अशासकीय संस्थांमध्ये समन्वय ठेवण्याचे काम करते. माहिती स्वातंत्र्यांचा कायदा आता नेहमीच्या न्यूज रूममध्ये सामावलेला आहे. पत्रकारितेत माहिती प्राप्तीसाठी नियमित आयुध झाले आहे, असे या संघटनेने अभ्यासांती आपले निरीक्षण नोंदविले आहे. पाकिस्तानातही पत्रकारांच्या समूहाने माहिती अधिकार कायद्याचा वापर केल्याने ते राज्यकर्त्यांसाठी अडचणीचे ठरले आहे. भारतातही प्रसारमध्यमे आणि माहिती अधिकार कार्यकर्त्यांनी काही मोठमोठे घोटाळे बाहेर काढले आहेत, अशा पद्धतीने देशविदेशातील माहिती अधिकार कायद्याच्या वापरासंदर्भात माध्यमांच्या अनुषंगाने श्री. यादव यांनी आढावा घेतला आहे.
पत्रकारांकडून माहितीचा गैरवापर होईल, या भीतीने खूप कमी अधिकाऱ्यांकडून माहिती लपविले जाते. त्याचबरोबर पत्रकारांकडून माहिती अधिकाराचा गैरवापर होईल, अशी भीती कुठल्याही राजकीय नेत्याने व्यक्त केल्याचे ऐकिवात नाही. तरीही लोक कायद्याचा अतिवापर करून कायद्याचा गैरवापर करतात, अशी तक्रार आणि टिका केली जाते. कायद्याच्या गैरवापरात मोडणारे अर्ज गंभीर नसतात. ते संदिग्ध आणि अस्पष्ट असतात. सार्वजनिक प्राधिकरणांना अर्जांद्वारे मागणी करण्यात आलेली माहिती पुरविणे कठीण जाते, असे मत नोंदविताना लेखकाने काही उदाहरणेही दिली आहेत.
माहिती अधिकार कायद्याने माध्यमांना सार्वजनिक निधीचा दुरुपयोग आणि सरकारी कर्मचाऱ्यांची कुकर्मे यांचा रहस्यभेद करण्याची संधी दिली आहे; पण यात त्यांना म्हणावे तसे यश आलेले नाही. शोध पत्रकारितेसाठी माहिती अधिकाराचा वापर करताना सयंम, अविरत प्रयत्न आणि हे प्रयत्न अपयशी ठरल्यास त्याला सामोरे जाण्याची तयार हवी, असे श्री. यादव यांना वाटते. ब्रेकिंगच्या युगात संयम राखणे अवघड आहे. मिनिटामिनिटाला येणारी आत्ताची सर्वात मोठी बातमीनिदान माहिती अधिकाराच्या वापरातून शक्य दिसत नाही, हे पुस्तक वाचल्यावर सहज लक्षात येऊ शकते; पण व्यवस्थितपणे संयमाने पाठपुरावा केल्यास मोठा धमाका होऊ शकतो, हे श्री. यादव यांनी दाखवून दिले आहे.
 श्री. यादव यांनी माहिती अधिकार कायद्याच्या माध्यमातून 256 Round of the Globe (विश्वाच्या 256 फेऱ्या), 74 Up-Down Trips to the Moon (चंद्राच्या 74 सफरी), Assets` Declaration in Public Domain (सार्वजनिक पटलावर मालमत्तेचे प्रकटीकरण), India`s Steel Frame (भारताची पोलादी भिंत), Stream of Filth (घाणीचा प्रवाह), All in Family (सर्व काही कुटुंबात), Light Every Corner (प्रत्येक कोपरा प्रकाशमय), NGOs Funded by Government (सरकारी निधी प्राप्त अशासकीय संस्था) आणि Passing the Buck (चालढकल) या बातम्या प्रकाशित केल्या आहेत. त्या अत्यंत परिणामकारही ठरल्या. त्यासाठी त्यांना शेकडो अर्ज करावे लागले होते. त्याला उत्तरेही हजारोंच्या संख्येने आली होती. एकाच अर्जाच्या उत्तरादाखल त्यांना दोन हजार पत्रे आली होती. त्यातील बहुतांश पत्रांत उत्तर होते, माहिती निरंक समजावी. असे काही गमतीदार किस्से असले तरी श्री. यादव यांच्या बातम्यांच्या प्रभावामुळे यंत्रणेला जनहिताच्या दृष्टीने अनेक निर्णय घेणे भाग पडले आहे.  
 माध्यम प्रतिनिधी असल्यामुळे मला भारतीय नागरिक मानता येणार नाही? असाही प्रश्न पडण्यासारखा प्रसंगही श्री. यादव यांच्याबाबतीत घडला आहे. अशा विविध घटना आणि प्रसंगांच्या अनुभवांच्या आधारे श्री. यादव यांनी पत्रकारांना या पुस्तकाच्या माध्यमातून काही टिप्सही दिल्या आहेत. माहिती अधिकार कायद्याचा वापर करण्यापूर्वी कायदा वाचल्यास कल्पकतेने शोधपत्रकारिता करता येते. सार्वजनिक पटलावर उपलब्ध असलेली माहिती माहिती अधिकार कायद्याद्वारे मागू नये. छोट्या असंबंध विषयांवर माहिती न मागवता व्यापक सार्वजनिक हितावर प्रभाव पाडणारी माहिती मागावी. पत्रकारांनी माहिती अधिकाराचा अर्ज करताना कलम 7(9) आणि 8(1) लक्षात घेतले पाहिजे. या कलमांच्या आधारे अर्ज फेटाळला जाऊ शकतो. ते टाळण्यासाठी न्यायालय व माहिती आयोगाच्या विविध आदेशांचा अभ्यास करायला हवा. एखादी माहिती एकाच सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे मिळू शकत नाही. त्यासाठी विविध ठिकाणी अर्ज करून ती प्राप्त करून घ्यावी. माहिती अधिकाऱ्यांशी ओळखी वाढवायला हव्यात. बऱ्याच वेळा माहिती प्राप्त करून देण्यासाठी तेच चांगल्या कल्पना सूचवतात. काही अधिकारी सहकार्यही करतात. माहिती अधिकार कायदा सर्व नागरिकांसाठी आहे. त्यामुळे पत्रकार म्हणून ओळख उघड करण्याची आवश्यकता नाही. एकदा माहिती नाकारली म्हणजे नेहमीच नकार असेल असे होत नाही. त्यासाठी माहिती अधिकाऱ्याच्या वैयक्तिक भेट घेऊन माहिती नाकारण्याचे कारण समजून घ्यावे. वैयक्तिक भेटीच्या आधारे अर्जात दुरुस्त्या करून माहितीसाठी नव्याने अर्ज करून माहिती मिळविता येऊ शकते. बातमीसाठी केवळ माहिती अधिकारातून प्राप्त माहितीवर अवलंबून न राहता अधिकचे कष्ट घ्यायला हवेत. कलम 2(ज) चा आधार घेऊन दस्ताऐवजांची तपाणी केल्यास अपेक्षित विषयाशिवाय बातमीसाठी इतर वेगवेगळे विषय मिळू शकतात. आपले काम जास्त विश्वासार्ह आणि प्रभावी होण्यासाठी पत्रकारांनी माहिती अधिकार कायद्याच्या शक्तीचा वापर करायला हवा. वृत्तसंस्थांमध्ये माहिती अधिकार कायद्याचा वापर करणारी पूर्णवेळ व्यक्ती नियुक्त करायला हवी, असेही श्री. यादव यांनी सूचविले आहे.
जर्नालिझम थ्रू आरटीआयया पुस्तकाची ही केवळ ओळख आहे. श्री. यादव यांनी माहिती अधिकाराचा वापर करून विविध विषय हाताळले आहेत. त्याचा उल्लेख आधी आलेला आहेच; पण त्यासाठीचा माहिती अधिकार अर्जापासून बातम्यांची प्रसिद्धी आणि तिच्या परिणामांचा प्रवास प्रत्यक्ष वाचणे अधिक रंजक आणि तेवढाच गंभीर आहे. पत्रकार आणि जनमाहिती अधिकाऱ्यांनी हे पुस्तक निश्चितच वाचण्यासारखे आहे.

-जगदीश त्र्यं. मोरे 

Thursday, 9 April 2020

करोनाच्या निमित्ताने


...आणि गांधीजींना क्वारंटाईन केले.
चार्वी सध्या ‘The Story of My Experiments with Truth’ वाचते आहे. तिच्यासाठी हे पुस्तक अलीकडेच घेतलं होतं. ते वाचताना ‘Quarantine’ शब्द तिच्या नजरेसमोर आल्याआल्या तिनं मला दोन वाक्य वाचून दाखविली, No passengers are allowed to land at any of the South African ports before being subjected to a medical examination. If the ship has any passenger suffering from a contagious disease she has to undergo period of quarantine.
माझी उत्सुकता वाढली. पटकन माझे सत्याचे प्रयोग शोधून काढलं. बऱ्याच वर्षांपूर्वी वाचलं होतं ते. चार्वीला प्रकरण क्रमांक विचारला. तिनं, Part III, Chapter 2 The Storm सांगितलं. मी  खंड 3 रा, प्रकरण 2, तुफान उघडलं. नंतर पुन्हा एकदा पुस्तकभर भराभर नजर फिरवली. तुफान या प्रकरणात क्वारंटाईन शब्द प्रथमत: दिसला. नंतर त्याला सर्व ठिकाणी मराठीत विटाळ हा पर्यायी शब्द वापरला आहे. ऑक्सफर्ड लरनर्स डिक्शनरीमध्ये ‘Quarantine’ चा अर्थ ‘A period of time when an animal or a person that has or may have a disease is kept away from others in order to prevent the disease from spreading’ असा दिला आहे. विलगीकरण असा पर्यायी शब्द सध्या मराठीत चांगलाच रुढ झाला आहे. माझे सत्याचे प्रयोग पहिल्यांदा वाचताना क्वारंटाईन शब्द डोक्यात गेलाच नव्हता. नंतर संगणकातील अँटीव्हायरसच्या निमित्तानं ‘Quarantine’ शब्द परिचित झाला होता. आता तो फारच जीवलग झाला आहे; नव्हे जीवघेणा झाला आहे. क्वारंटाईनमधून सुटका होण्यासाठी गांधीजींना दक्षिण आफ्रिकेतील डरबरन म्हणजे नाताळ बंदरात संघर्ष करावा लागला होता.   
पोरबंदरच्या मेमण पेढीकडून गांधीजींना दक्षिण आफ्रिकेत बोलावणं आलं होतं. मेमण पेढीचा तिथं मोठा व्यापार होता. या पेढीचा तिथल्या न्यायालयात चाळीस हजार पौंडचा दावा चालू होता. त्यासाठी गांधीजींना हे बोलवणं होतं. दादा अबदुल्ला आणि मरहूम शेठ अबदुल करीम झवेरी यांच्या भागीदारीतली ही पेढी होती. एप्रिल 1893 मध्ये गांधीजी पहिल्यांदा दक्षिण आफ्रिकेला गेले होते. त्याच वेळी डरबन ते प्रिटोरियादरम्यानच्या प्रवासात गांधीजींना रेल्वेतून ढकलून देण्यात आलं होतं. त्यानंतर गांधीजींनी तिथं मोठं काम उभारलं होतं. तीन वर्षांनी गांधीजी भारतात परतले ते पुन्हा सहकुटुंब दक्षिण आफ्रिकेत जाण्यासाठी.
दादा अबदुल्ला यांनी कूरलंड नावाची आगबोट विकत घेतली होती. तिच्यानं कस्तुरबा गांधी, दोन मुलगे आणि मेहुण्याच्या मुलासह गांधीजी डरबनकडे मार्गस्त झाले. सोबत आणखी एक दुसरी नादेरी आगबोटसुद्धा डरबनला जाण्यासाठी सुटली होती. या बोटीचे एजंटही दादा अबदुल्लाच होते. हा प्रवास अठरा दिवसांचा होता. पोचायला तीन- चार दिवस शिल्लक होते. त्याच वेळी समुद्रात जोरदार तुफान आलं. उतारुंची पाचावर धारण बसली. दृष्य गंभीर होतं. संकटापुढे सर्वजण एक झाले. भेद विसरून गेले. हिंदू, मुसलमान, ख्रिश्चन सर्वजण देवाचा धावा करू लागले. बोटीचा कप्तान सांगत होता, संकट गंभीर आहे; पण बोट मजबूत आहे. बुडणार नाही.
उतारूंचं चित्त मात्र थाऱ्यावर येईना. चोवीस तास लोटले. वादळ शमलं. सूर्यदर्शन झालं. कप्तान म्हणाला, तुफान आटोपलं. लोकांच्या चेहऱ्यावरील चिंता दूर झाली. मृत्यूचं भय गेलं. खाणंपिणं, गाणीबिणी सुरू झाली. नमाज, भजनं वगैरे बंद नाही पडली; पण त्यात गांभीर्य राहिलं नाही. अखेर 19 डिसेंबर 1896 रोजी कूरलंडनं डरबन म्हणजे नाताळ बंदरात नांगर टाकला. नादेरीही त्याच दिवशी पोचली.
दक्षिण आफ्रिकेच्या बंदरांमध्ये उतारुंची कसून तपासणी सुरू होती. प्रवासात कुणाला सांसर्गिक रोग झाला असल्यास त्याला विटाळात (क्वारंटाईन) बसवित असतं. गांधीजी डरबनच्या प्रवासाला निघाले तेव्हा मुंबईत प्लेगची साथ सूरू होती. त्यामुळे आपल्याला विटाळात टाकलं जाईल, याची त्यांना काहीशी भीती होतीच. बंदरात नांगर टाकल्यावर आगबोटीवर पिवळा बावटा उभारावा लागायचा. तपासणी आटोपल्यावर डॉक्टरांकडून मोकळीक मिळाल्यानंतर पिवळा बावटा उतरविला जात असे. त्यानंतर उतारुंना बोटीतून बाहेर पडता येत असे. शिरस्त्याप्रमाणे कुरलंडवरही पिवळा बावटा फडकविण्यात आला. तपासणीनंतर पाच दिवसांचा विटाळ सांगण्यात आला. म्हणजे गांधीजींसह सर्व जणांना क्वारंटाईन केलं गेलं. प्लेगचे जंतू तेवीस दिवसांपर्यंत परिणाम करू शकतात, असं समजलं जात असे. म्हणून मुंबई सोडल्यापासून दोन्ही आगबोटींना तेवीस दिवसांपर्यंत विटाळात ठेवण्याचं फर्मान निघालं. 
गांधीजी किंवा इतर प्रवाशांना केवळ आरोग्याच्या कारणास्तव विटाळात ठेवण्याचा हुकूम नव्हता. सगळ्यांना भारतात माघारी घालविण्याची चळवळ डरबनमधील गोऱ्या लोकांनी सुरू केली होती. दादा अबदुल्ला यांच्याकडून गांधीजींना त्याबाबत माहिती मिळत असे. गोरे लोक ठिकठिकाणी त्याबाबत जंगी सभा घेत. दादा अबदुल्ला यांना धमक्या देत असत. दोन्ही आगबोटी परत पाठविल्यास दादा अबदुल्ला यांना नुकसान भरपाई देण्याची तयारीही गोऱ्या लोकांनी दाखविली होती. शिवाय त्यांना विविध आमीषंही दाखवत. दादा अबदुल्ला यांनी धमक्यांना भीक घातली नाही. ते आमीषांनाही बळी पडले नाहीत. पेढीवर अबदुल करीम हाजी आदम हेदेखील असत. त्यांनी वाटेल ती किंमत मोजून उतारुंना उतरून घेण्याची प्रतिज्ञा केली होती.
संघर्ष मोठा होता. एका बाजूला मुठभर गरीब हिंदी लोक होते. विरोधात द्रव्यबळ, बाहुबळ, विद्याबळ, संख्याबळ असं सगळं बळ एकवटलं होतं. एजंट आणि उतारुंना धाकदपटशाईनं माघारी पाठविण्याचे प्रयत्न सुरूच होते. आता थेट उतारुंनाही धमक्या येऊ लागल्या होत्या- तुम्ही माघारी गेल्यास परतीचं भाडं मिळण्याची शक्यता आहे. न गेल्यास तुम्हाला दर्यात बुडवलं जाईल. या धमक्यांनी उतारू घाबरले होते. गांधीजी त्यांना धीर देत होते. नादेरी आगबोटीवरच्या उतारुंनाही निरोप पाठवून त्यांनी धीर देण्याचा प्रयत्न केला. उतारुंसाठी आगबोटीवर करमणुकीचे कार्यक्रम सुरू केले होते. गांधीजीदेखील थट्टामस्करीतही सहभागी व्हायचे; पण त्यांचं मन डरबनमध्ये चालू असलेल्या लढ्यात गुंतलं होतं गोऱ्यांचा मुख्य रोख गांधीजींवर होता. हिंदुस्थानात नाताळ प्रांतातील गोऱ्या लोकांची निंदा नालस्ती केली; तसंच नाताळ प्रांत हिंदी लोकांनी भरून टाकण्याचा इरादा आहे. तिथं वसविण्यासाठी कूरलंड आणि नादरी आगबोटीतून हिंदी लोकांना भरून आणले, असा गांधीजींवर आरोप होता.
आपल्यामुळे दादा अबदुल्ला यांचं मोठं नुकसान होऊ शकतं. उतारुंचे जीव धोक्यात आहेत, याची गांधीजींना खंत वाटत असे. तथापि, गांधीजींनी दोन्ही आगबोटीतील कुणालाही नाताळात येण्यासाठी गळ घातलेली नव्हती. कूरलंडवरील दोन- तीन नातलगांशिवाय गांधीजी दोन्ही आगबोटीतील शेकडो उतारुंपैकी कुणालाही ओळखत नव्हते. त्यांनी कुणाची निंदानालस्तही केलेली नव्हती.
गोऱ्यांचं वर्तन माणूसकीला धरून नव्हतं. त्यांच्या संस्कृतीबद्दल गांधीजींना किळस वाटू लागली होती. आगबोटीचा कप्तान आणि उतारुंची गांधीजींनी छोटेखानी सभा घेतली. त्यात त्यांनी पाश्चात्य संस्कृतीचा हिंसक म्हणून; तर पूर्वेकडील संस्कृतीचा अहिंसक म्हणून उल्लेख केला. भाषणानंतर कप्तानाने गांधीजींना प्रश्न विचारला, गोरे लोक तुम्हाला धमकी देत आहेत. त्याप्रमाणे त्यांनी खरंच दुखापत केल्यास तुमच्या अहिंसेच्या सिद्धांताची तुम्ही कशी काय अंमलबजावणी कराल?
मला उमेद आहे की, त्यांना क्षमा करण्याची बुद्धी ईश्वर मला देईल. आजही माझा त्यांच्यावर रोष नाही. त्यांच्या अज्ञानाबद्दल, त्यांच्या संकुचित दृष्टीबद्दल मला खेद वाटतो. ते जे म्हणत आहेत व करीत आहेत ते रास्त आहे असे त्यांना खरोखरीच वाटत आहे, अशी माझी समजूत आहे. अर्थात मला रोष वाटण्याचे कारणच नाही, गांधीजींनी उत्तर दिलं.
संघर्षात एकामागून एक दिवस लांबत होता. विटाळ संपण्याची चिन्हं दिसत नव्हती. त्याबाबत गांधीजी संबंधित खात्याच्या अंमलदाराला विचाराचे. तो म्हणायचा, ही गोष्ट माझ्या अधिकाराबाहेरची आहे. सरकार मला हुकूम करेल तेव्हा मी तुम्हाला उतरू देणार.
शेवटी गांधीजी आणि इतर उतारूंना निर्वाणीची धमकी देण्यात आली; परंतु सर्वांनी डरबन बंदरात उतरण्याच्या स्वतःच्या हक्काला चिकटून राहण्याचा निर्धार केला होता. खूप मोठ्या द्वंद्वानंतर 13 जानेवारी 1897 रोजी आगबोटीला मोकळीक मिळाली. उतारूंना उतरू देण्याचा हुकूम आला आणि विटाळ संपला. गांधीजी क्वारंटाईनमधून बाहेर आले.
-जगदीश मोरे