Tuesday, 2 October 2018

‘गांधी’ बघितलेला माणूस!

बेफाम वाऱ्यावर स्वार होऊन आक्रमण करत येणाऱ्या आषाढधारा… ऊन सावलीच्या खेळात हिरव्या गालीच्यावर कोसळणाऱ्या श्रावणसरी… पौषातल्या कडाक्याच्या थंडीत पाना-फुलांवरील गोठलेल्या दवबिंदूंतून ओघळणाऱ्या मोतीच्या माळा… चैत्र आणि वैशाखात प्रखर उन्हाने अंगाची लाही होत असताना वसंताची शीतलता देणारा अशा या वेगवेगळ्या ऋतूंतल्या वैविध्यपूर्ण उन्मादक निसर्गाचं रूप प्रत्यक्ष अनुभवण्याचं, न्याहळण्याचं ठिकाण- पाचगणी आणि महाबळेश्वरचा परिसर!
शिवरायांच्या नावानं आणि कर्तृत्वाच्या संदर्भानं रोमांचित झालेली ही भूमी आहे. इंग्रज साहेबाला तिनं भूरळ घातली होती. ट्रॉबेरी या परकीय फळालाही इथल्या मातीनं आपलंसं केलंय. त्यात आपलं सत्व ओतलंय. स्वकीय चवीची ही स्टॉबेरी पहाताच क्षणी जीभ पाणावल्याशिवाय राहत नाही. पाचगणीच्या कुशीत सामावलेल्या भिलारानं ट्रॉबेरीचं गाव म्हणून ओळख प्रस्थापित केलीय. ते आता भारतातलं पहिलं ‘पुस्तकांचं गाव’ झालंय!
पाचगणी, महाबळेश्वरला येणारे अनेक पर्यटक आता वाट वाकडी करत भिलारलाही भिडतात. ‘वाचक पर्यटक’ संज्ञा रुढ होतेय. पाचगणीवरून साधारणत: 5 किलोमीटर; तर महाबळेश्वरवरून 14 किलोमीटरवर भिलार वसलंय. पाचगणीतून भोसे खिंडीत भिलारच्या रस्त्याला वळल्यावर मोठंमोठे फलक पुस्तकांच्या गावात दाखल झाल्याची चाहूल देतात. बालसाहित्य, स्त्री साहित्य, लोकसाहित्य, कथा, कादंबरी, ललित, विज्ञान, क्रीडा, परिवर्तन, विनोदी अशा विविध साहित्याच्या दालनाची फलकं गावभर दिसू लागतात. दालनं म्हणजे राहती घरं!
इथं विविध 25 घरांमध्ये 15 हजार पुस्तकांचा खजिना आहे. ही पुस्तकं राज्य शासनानं दिली आहेत. या पुस्तकांना आणि वाचकांना निवारा देण्याचं औदार्य गावकऱ्यांनी दाखवलं आहे. कुणीही जाऊन आवडीची पुस्तकं घरात बसून वाचू शकतात. त्यासाठी कुठलाही मोबदला आकारला जात नाही. अनेक गावकरी तर उत्साहानं चहापाणी देत स्वागत करतात. निसर्ग, आकाश, पक्षी, स्वच्छ हवा आणि आवडीची पुस्तकं, सोबत गावकऱ्यांची आपुलकी आणि आतिथ्य अविस्मरणीय ठरतं!
भिलारमध्ये येतानाच भिलारे गरूजींचे स्मरण न होणे केवळ अशक्य होतं. श्री. भिकू दाजी भिलारे उपाख्य ‘भिलारे गुरुजी’ ही ओळख पुरेशी ठरते. त्यांच्या सतर्कतेमुळे 23 जुलै 1944 रोजी महात्मा गांधींचे प्राण वाचले होते. भिलारे गुरूजी अलीकडे मुंबईत असत. एकदा भिलारे गुरूजींना भेटण्याची संधी मी गमावली होती. दै. ‘सकाळ’मधील माझे ज्येष्ठ सहकारी आणि सन्मित्र सातारचे श्री. बाबूराव शिंदे यांच्यामुळे ही संधी चालून आली होती. त्यानंतर थोड्याच दिवसांत 19 जुलै 2017 रोजी गुरूजी गेल्यावर खूपच खंत वाटली. भिलारे गुरुजी हे भिलारचेच!
भिलारच्या मध्यवर्ती भागात ‘परिवर्तन साहित्या’चा फलक दृष्टीस पडतो. तिकडे आम्ही वळलो. सोबत ऊर्वी, चार्वी, वर्षा, विवेक आणि जयश्री होती. श्री. दत्तात्रय भिकू भिलारे यांचं हे घर. घरात ‘परिवर्तन चळवळ, समाजसुधारकांचा व सुधारणांचा इतिहास’ या विषयाला वाहिलेली बरीच पुस्तकं दिसू लागली. दारापाशी येत श्री. दत्तात्रय यांचे वडील भिलारे आजोबांनी स्वागत केलं, या… या!
भिलारे आजोबा पुस्तकांच्या गावाची आणि पुस्तकांची महती सांगत होते. पुस्तकासाठी ठेवण्यासाठी ‘परिवर्तन साहित्य’ हा विषय का निवडला? उत्सुकतेपोटी मी विचारलं.
छत्रपती शिवाजी महाराज, शाहू, फुले, आंबेडकर, महात्मा गांधी अशा अनेक महापुरुषांनी राजकीय व सामाजिक परिवर्तनासाठी आपलं आयुष्य समर्पित केलंय. त्यांचे विचार घरात रुजविण्याची आणि पुढे नेण्याच्या सेवाकार्याची ही संधी लाभली आहे. आमच्या चिरंजिवांचेही याच विषयाला प्राधान्य होते. भिलारे आजोबा समाधानी भावानं सांगत होते.
गांधीजींचा उल्लेख येताच मी म्हणालो, भिलारे गुरुजींच्या सर्व आठवणी तुमच्या नजरेसमोर तरळत असतील!
भिलारे गुरुजी माझे चुलत भाऊ. ते माझ्यापेक्षा मोठे होते. त्यांचा जन्म 1919 चा. माझा 1935 चा. ते आम्हाला सायकलीनं फिरवत असतं.
भिलारे गुरुजींनी गांधीजींचे प्राS…
माझं वाक्य पूर्ण होण्याचा आवकाश… भिलारे आजोबा म्हणाले, होय! गुरूजींच्याच सतर्कतेमुळे गांधीजींचे प्राण वाचवले होते. गांधीजी पाचगणीत होते. एक माणूस सुरा घेऊन त्यांच्या अंगावर धाऊन आला होता. प्रसंगावधान राखत भिलारे गुरूजींनी हिंमतीने त्याच्या हातातला चाकू हिसकावून घेतला आणि त्याला बाजूला सारले. गांधीजींनी त्या व्यक्तीला भेटायला बोलावले. तो आला नाही. नथूराम गोडसेच होता तो. बघा हा गुरूजींवरचा गौरवग्रंथ. त्यात संदर्भ आहेते हे सर्व.
आजोबा, तुम्ही तेव्हा कुठे होता तेंव्हा?
मी काही त्या प्रसंगाचा साक्षिदार नाही. मी खूप लहान होता; पण गांधीजी एकदा पाचगणीत असतानाचा अनुभव मला चांगलाच आठवतो. ते बाथा हायस्कूलमध्ये दररोज प्रार्थना घेत असत. प्रार्थनेत माझी आईदेखील सहभागी होत असे. ती मलाही सोबत नेत असे. त्यामुळे गांधी दर्शन आणि सहवासाचं भाग्य मला लाभलं.
कोणती प्रार्थना म्हणत असत?
गांधीजी स्वत: विविध प्रार्थना म्हणत. ‘वैश्णव जन तो तेने कहिये जे पीड परायी जाणे रे’  ही त्यांची विशेष आवडीची प्रार्थना होती. आम्हीही त्यात दंग होत असू.
तुमचं शिक्षण आणि नंतर…?
मी जुन्या काळतली सातवी शिकलोय. मी प्राथमिक शिक्षक होतो. शिक्षक म्हणून माझी सेवा महाबळेश्वर आणि जावळी तालुक्याच्या परिसरातच झाली. भिलारे गुरूजी स्वातंत्र्य सैनिक होते. आमच्या गावाचं आणि स्वातंत्र्य चळवळीचं मोठं नातं आहे. अनेक स्वातंत्र्य सैनिक आमच्या परिसरात भूमिगत असायचे. त्यांच्या जेवणाखावणाची व्यवस्था आमच्या गावांतून होत असे. क्रांतिसिंह नाना पाटलांसारख्या थोर लोकांचे आमच्या गावात नित्याचं येणं-जाणं असायचं.
थोडक्यात भारावलेल्या काळाचे तुम्ही साक्षीदार आहात.
हो. खरं आहे! स्वातंत्र्य चळवळीत आमच्या गावाचे योगदान होतेच. मी लहान होतो तेव्हा. सत्यशोधक समाजाचंही आमच्या गावात काम होतं. स्वातंत्र्यानंतरही आमच्या गावात आणि परिसरात विनोबा भावेंच्या भूदान चळवळीत कार्यरत असेले बरेच जण होते. मी स्वत: त्यात सक्रीय होतो.
भूदान चळवळीत कार्यकर्ते म्हणून काय भूमिका असायची?
आम्ही ‘सभ भूमी है गोपाल की’ म्हणत जनजागृती करायचो. त्यावेळी टाटा शेट यांनी त्यांची जमीन आमच्या इथल्या भोसे गावाला दिली.
गांधीजींच्या 150 व्या जयंतीच्या पार्श्वभूमीवर गेल्या आठवड्यातच ‘गांधी’ बघितलेल्या अनुभवलेल्या माणसासोबतच्या या गप्पा खूपच रोमांचित होत्या. भिलारे आजींचे आदरातिथ्य प्रेरक होते. गप्पांतून भिलार गावाचा झालेला परिचय अधिक उत्सुकतावर्धक झाला.
वाईमध्ये महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळात कार्यरत असलेले आणि सत्यशोधक चळवळीचे अभ्यासक मित्रवर्य रवींद्र घोडराज यांनी स्वत: भिलारे गुरूजींची शेवटच्या दिवसांत मुलाखत घेतली होती. ध्वनिमुद्रित स्वरुपातील ही मुलाखत आजही त्यांनी जपून ठेवली आहे. आपल्यावर हल्ला करणाऱ्या व्यक्तीला बापूजींनी सोडून द्यायला सांगितले होते, असे भिलारे गुरूजींनी या मुलाखतीत नमूद केले आहे. पुस्तकांचे गाव अशी नवीन ओळख निर्माण झालेल्या भिलारचे पुस्तकांशी खूप जुने नाते आहे. त्याचा संदर्भ भिलारे गुरूजींच्या याच मुलाखतीत आहे. भिलारे गुरुजी राष्ट्रसेवा दलात होते. सत्यशोधक चळवळीशीही त्यांचा जवळचा संबंध होता. गावातील लोकांना ते महात्मा फुले यांचे लिखाण वाचवून दाखवत असत. इथल्या वाचन संस्कृतीची बिजे तेव्हाच रोवली गेली असावीत. वाचन संस्कृती वाढविणारा तो ‘चला वाचू या’सारखाच उपक्रम म्हणावा.
सत्यशोधक समाजाची स्थापना 24 सप्टेबर 1873 रोजी झाली होती. भिलारे गुरूजी यांचे चुलते श्री. गोविंदराव बापूजी भिलारे हे महात्मा फुले यांच्यासोबत सत्यशोधक समाजाचे काम करत असत. त्यांनी सत्यशोधक समाजाची शाखा भिलारमध्ये स्थापन केली होती. त्याचा उल्लेख सत्यशोधक समाजाच्या पहिल्या अहवालात आहे. (महात्मा फुले समग्र वाङ्मय, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई, पृ. क्र. 2006) ही सत्यशोधक समाजाची बहुदा पहिली ग्रामीण शाखा होती. महाबळेश्वर, पाचगणी आणि भिलारचा हा परिसर दऱ्याखोऱ्यांनी नटलेला, निसर्गानं संपन्न आहे. तसाच तो ऐतिहासिक आ णिसामाजिक वारसा सांगणारादेखील आहे.

Sunday, 19 August 2018

कोकणी फणस आणि खानदेशी केळं


(‘बिगूल’ पोर्टलवरील माझा https://goo.gl/qWXhpn लेख)
कोकणी फणस आणि खानदेशी केळं
तात्याचं विमानप्रवासचं स्वप्न हेच ‘पुष्पक विमाना’चं मुख्य कथानक. या स्वप्नाचा प्रवास मात्र जळगाव, जळगावातलं कळगाव, तिथली माणसं, तात्याचं मुंबईतलं आगमन, मुंबईचं जीवन, खानदेशी आणि कोकणी अस्मितीची जुगलबंदी आदी उपकथानकांमार्गे होतो. आजोबा आणि नातवाच्या नात्यातून मुख्यत: ही कथासुत्रे पुढे सरकतात. खानदेशी भाषा हा एक वेगळा पैलूही आहे. त्याविषयी...
मुंबईतील झोपड्यांच्या गर्दीत हरवलेल्या चाळीत छोट्याशा घरात विलासचं (सुबोध भावे) बरं चालंय. खानदेश सोडून विलासनं कोकणी स्मितासोबत (गौरी महाजन) लग्नाचा बार उडवलाय. उदरनिर्वाहासाठी घराजवळच एका कोपच्यात (गाळा म्हणनं अवघडं) मोटारसायकलींच्या पंक्चर काढण्याचा खोका थाटलाय. डंगऱ्यानं कोकणी फणसापुढं खानदेशची अस्मिता पंक्चर करून टाकल्याची सल तात्याला (मोहन जोशी) मुंबईत नातू विलासकडे आल्या-आल्या बोचू लागते. तात्याचंही तसं जळगावातल्या कडगावात बरं चाललं होतं. तात्या इरसाल आहे. बेरक्या आहे. खरं तर तात्या फारच चालू आहे. अहिराणीत म्हणायचं झाल्यास तात्या म्हणजे एकदम बाट्टोड माणूस से! अस्सल खान्देशी इरसालपणा त्याच्या शब्दाशब्दांत आणि वाक्यावाक्यांत सामावला आहे. टोमणा हाणण्यात तात्या पटाईत आहे. तात्याचा हाच स्वभाव नातसुनेला सुरुवातीला पचवणं अवघड जातं. मग विलासची कोंडी होऊ लागते. 
            कडगावात आख्खं गाव तात्याची काळजी घ्यायचं. वाड्यात तात्या एकटाच राहायचा. तात्याचं कुणीच उरलं नव्हतं. विलास हाच एकमेव आधार. विलासची गावाशी नाळ तुटलेली. ती तात्या जोडू पाहत होता. विलास मुंबईशी तादात्म्य पावलेला. लोकलमधल्या भजनानं कीर्तनकार तात्याच्या मात्र कानठळ्या बसतात. शहरभर काळे नाले… तुंबलेली गटारं… माशाचा उपद्रव… कसली मायानगरी? नुसतीच कचरापट्टी! तात्याला मुंबईतली डोंगरावरची झोपडपट्टी भलं मोठं मुंग्यांचं वारुळ वाटतं. शौचालयात संडासा ऐवजी उलटी होण्याची त्याला भीती सतावते. तात्याच्या नजरेत मुंबई- नुसती गंधीपटक!
            तात्या साकीनाक्याच्या एका घराच्या गच्चीवर जातो. तिथं त्याला डोक्यावरून सर्रकन उडत गेलंलं भलं मोठं काही तरी दिसतं. तेच ते तुकाबाबाचं पुष्पक इमान! विलास थाप मारतो. संत तुकारामाला सदेह वैकुंठाला घेऊन जाणाऱ्या पुष्पक विमानाचं कीर्तन करणारा विष्णूदास वाणी ही तात्याची खरी ख्याती. कीर्तन करताना तात्या देहभान विसरत या मिथकाशी एकरूप होतो. विमानाचा शोध राईट बंधूंनी लावल्याचं शाळेच्या बुकात लिव्हलंय हे लहानगा विलास सांगतो ते तात्याच्या (…आणि तात्याचं पुष्पक विमान प्रेक्षक म्हणून आपल्या) पचनी पडत नाही. पुष्पक विमान पाहून तात्या स्वप्नात रंगतो. तुकाबाबा (राहूल देशपांडे) तात्याशी संवाद साधू लागतो. तुकाबाबानं आपल्याला पुष्पक विमानात कीर्तनाचं आमंत्रण धाडल्याचे भास तात्याला होऊ लागतात. तिथून सुरू होतो, तात्याच्या विमान प्रवासाच्या स्वप्नाचा प्रवास. हेच ‘पुष्पक विमाना’चं कथाबीज आहे.
तात्याला जळगाव- खानदेशचा भलताच अभिमान. कोकणचं फणस पोकळ आणि जळगावचं केळं जगात भारी म्हणताना म्हाताऱ्याच्या अंगात तरतरी भरते. स्मिताचं कोणकणी असणं तेवढंच तात्याला निमित्त. विलासला ‘फणस’ संबोधन चिकटवतो आणि हिणवतो. मग ‘केळीचा घड’ म्हणत स्मिताही तात्याचा उपहास करते. अशा प्रकारची रुपके, प्रतीके आणि प्रतिमा सिनेमात भरपूर आहेत. कथा पुढे सरकत असताना भाषिक अस्मिता सैल होत जाते. आपसातल्या माणसांचं दर्शन गडद होतं जातं. सासू- सासरे नको असणाऱ्यांची संख्या जास्त असताना आजेसासरा जगावा म्हणून तगमग सुरू असलेल्या कोकणी स्मितातल्या केळाच्या गरासारख्या हळव्या सुनेची तात्याला अनुभूती येते. विलासच्या बालपणाची आठवण म्हणून कागदी विमान आणि भोवरा जीवापाड जपणाऱ्या खान्देशी तात्याचं वरून फणसासारखं काटेरी व्यक्तिमत्व आणि आतलं मऊ, संवेदनशील मन स्मिताला दिसतं. आजेसासरा आणि नातसुनेचे सूर जुळतात. तात्याचा मुंबईबद्दलच्या दृष्टिकोनातही परिवर्तन होताना जाणवते.
म्हातारपणी आत्मा स्वाभिमानी होत जातो आणि देह परावलंबी होत जातो. असं म्हणणारा तात्या अधिकच भावतो. अर्थात हे श्रेय आहे मोहन जोशी यांच्या कसदार अभिनयाचं! तात्याच्या ‘बकेट लिस्ट’मधलं विमान प्रवासाचं एकमेव स्वप्न सत्यात आणण्यासाठी धडपडणारा विलास साकरणाऱ्या सुबोध भावे आणि स्मिता साकारणाऱ्या गौरी महाजनचाही अभिनय प्रभावीत करतो; पण चकाचक वेशभूषतेला तेवढा गॅरेजवाला विलास मात्र रसभंग करतो. राहूल देशपांडे तर अगदीच पाहुणा कलाकार… आजोबा नातवाचा पहिला दोस्त; तर नातू आजोबाजा शेवटचा दोस्त! आणि मी तुझी सुरवात आणि तू माझा शेवट! असं म्हणणारा आणि पुष्पक विमानात कीर्तनाची आस लागलेला आजोबा- तात्या हेच या सिनेमाचं मध्यवर्ती पात्र आहे! 
            तात्याच्या विमानप्रवासचं स्वप्न हेच या सिनेमाचे मुख्य कथानक. तिथंपर्यंत पोहचण्यासाठी मात्र जळगाव, जळगावातलं कळगाव, तिथली माणसं, तात्याचं मुंईतलं आगमन, मुंबईचं जीवन, खानदेशी आणि कोकणी अस्मितीची जुगलबंदी असे अनेक उपकथानक सिनेमात दिसतात. आजोबा आणि नातवाच्या नात्यातून ही कथासुत्रे पुढे सरकतात. त्यातला भाषा हा वेगळा पैलू दाखविण्याचाही प्रयत्न आहे. अर्थातच, तात्या अहिराणी भाषक आहे. तात्या अधूनमधून अहिराणी शब्द उद्‌धृत करतो; पण त्याला अहिराणीची लकब मात्र काही पकडता आलेली नाही. 
‘पुष्पक विमाना’त खानदेशी भाषिक आणि भौगोलिक अस्मिता ठळकपणे सूचित केली आहे. म्हणूनच या सिनेमातल्या अहिरणासंदर्भात चर्चा करणे संयुक्तिक ठरते. या सिनेमात ‘माले’, ‘तुले’, ‘आते’, ‘मरीजायजो’, ‘पाटोळ्या’, ‘मरीमाय खायजो’, ‘गंधीपट्क’ यासारखे काही शब्द पेरलेली अहिराणीशी नातं सागणारे उद्‌गार कानावर पडतात. ते तात्याच्या तोंडून; पण वानगीदाखलच. तात्याचं पात्र मात्र पूर्णत: खानदेशी असल्याचं मोहन जोशी आणि दिग्दर्शक चिंचाळकर प्रेक्षकांच्या मनावर ठसवतात. विलासच्या भाषेत प्रमाणभूत मराठीपेक्षा थोडा वेगळा लहजा जाणवतो. तो पूर्ण ग्रामीण मराठी भाषक वाटत नाही आणि खानदेशी म्हणूनही मनावर ठसत नाही. मुंबईय्या म्हणूनही भावत नाही. मुंबईतल्या झोपडपट्ट्या आणि गरिबांच्या वस्त्यांतील (विलासही अशाच वस्तीतला) लोकांच्या भाषेबद्धल श्री. अरूण साधू यांनी ‘झिपऱ्या’ कांदबरीच्या मनोगतात लिहिलं आहे की, सतरा ठिकाणांहून आलेल्या अठरापगड प्रकारची माणसे एकत्र राहून जेव्हा एकमेकांशी संवाद साधू पाहतात, त्यातून भाषेचे जे एक विचित्र रसायन तयार होते ते मुंबईत ऐकायला मिळते. विलासच्या वस्तीतही अठरापगड प्रकारची माणसे आहेत. अर्थात, या सिनेमाचा ‘जॉर्गन’ वेगळा आहे.
            अहिराणी भाषा खानदेश या भूप्रदेशात बोलली जाते. भूप्रदेशावरून तिला ‘खानदेशी’देखील नाव आहे. खानदेशात प्रामुख्याने जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार हे तीन जिल्हे आहेत. नाशिक जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील मालेगाव, देवळा, कळवण, बागलाण, दिंडोरी, मध्ये प्रदेशातील बऱ्हाणपूरचा परिसर, गुजरातमधील सीमेलगतच्या डांगसारख्या काही भागातही अहिराणी बोलली जाते. चौथ्या शतकात खानदेशावर अहिरांचे राज्य होते. अहिरांची वाणी- बोली म्हणजे अहिरवाणी किंवा अहिराणी. खानदेशातील अहिराणी कृषकांची बोली झाली आहे. अहिर हे पंजाब, सिंध, राजस्थान, गुजरात, माळवा, नाशिक या मार्गाने येत खानदेशात स्थिरावले. त्यामुळे भटकंती दरम्यान अहिरांच्या बोलीवर गुजराती, राजस्थानी, मराठी या भाषांचा प्रभाव आहे, असा दावा अहिराणीचे अभ्यासक डॉ. रमेश सूर्यवंशी यांनी केला आहे.
            अहिराणी आता मराठीची बोली म्हणूनच ओळखली जाते; परंतु ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा अभ्यासकांचा दावा आहे. कारण उच्चार, व्याकरण आणि शब्दसंग्रह या तीनही भाषिक वैशिष्ट्यांच्या बाबतीत प्रमाणभूत मराठीपेक्षा खानदेशी वेगळी आहे. ब्रिटिश कालखंडात 1920 मध्ये जॉर्ज ग्रिअरसनने भारतीय भाषांविषयी सर्वेक्षण केले होते. त्याने ‘लिंग्विस्टिक सर्व्हे’च्या सातव्या खंडात मराठी आणि मराठीच्या बोलींचे विवेचन केले आहे. ग्रिअरसननेदेखील खानदेशीचा समावेश मात्र गुजरातीच्या भिल्ल बोलीत केला होता. त्यामुळी खानदेशीची माहिती नवव्या खंडाच्या तिसऱ्या भागात केला आहे. ग्रिअरसनने केलेले खान्देशीचे वर्गीकरण निरर्थक आहे, असे मत ना. गो. कालेलकर यांनी नोंदविले आहे.
खानदेशीला मराठीची पोटभाषा म्हटले तरीही केवळ मराठी येणाऱ्या माणसाला पूर्वाभ्यास केल्याशिवाय खानदेशी नीट आणि पूर्णपणे कळणार नाही. वऱ्हाडी किंवा डांगी या बोली बोलणाऱ्यांना तिचे अधिक सहजतेने आकलन होईल. इतके असूनही आपण महाराष्ट्रीय आहोत. मराठी समाजाचाच भाग आहोत, ही भावना खानदेशीच्या वापर करणाऱ्या लोकांच्या मनात आहे. त्यामुळेच महाराष्ट्राच्या व्यापक सांस्कृतिक जीवनात ते मोकळेपणाने सहभागी होऊ शकतात. मराठीचा अभ्यास करताना ते मराठीत आहेत, याबद्दल इतर मराठी भाषकांच्या मनात जरासुद्धा शंका येत नाही. म्हणूनच ग्रिअरसनने गुजरातीची पोटभाषा म्हणून केलेले तिचे वर्गीकरण निरर्थक ठरते. अशी भूमिका श्री. कालेलकर यांनी मांडली आहे.
मराठीपेक्षा उच्चार, व्याकरण आणि शब्दसंग्रहाच्या दृष्टीने खानदेशी वेगळी असल्यामुळे कदाचित ‘पुष्पक विमाना’त तिची झलक आणि प्रतिकात्मक वापर केलेला दिसतो. या उलट मालवणी किंवा वऱ्हाडी बोली सर्व मराठी भाषकांना समजते. खानदेशी कवयित्री बहिणाबाई चौधरींच्या कवितांचेही सर्व मराठी जणांना आकलन होते. कविता खान्देशीतच; पण मराठीच्या थोड्या जवळणाऱ्या खानदेशी बोलीत आहेत. बहिणाबाईंच्या कवितांची भाषा ‘लेवा बोली’ म्हणूनही ओळखली जाते. शिवाय दोन भाषांच्या सीमेवरील प्रदेशात दोन्ही भाषांना छेदणारी पोटभाषादेखील बोलली जाते. तसाच प्रकार या लेवा बोलीसंदर्भात असावा. कारण अहिराणी आणि वऱ्हाडी भाषांचे प्रदेश खानदेश आणि वऱ्हाडी प्रांताच्या सीमेने छेदले आहेत. बहिणाबाईंनी वापरलेली बोलीसुद्धा पूर्ण सिनेमात वापरल्यास ती अधिक मधूर वाटू शकते आणि तिचे सर्वांना आकलनही होऊ शकते.  
            भाषा सतत वापराने बेचव, बोथट होत असते. साहित्याच्या भाषेतही एकसारख्या वापराने भाषिक रुपांना गुळगुळीतपणा येत राहतो. असं ‘साहित्याची भाषा’ या पुस्तकात भालचंद्र नेमाडे यांनी लिहिले आहे. या पुस्तकाचा आणि सिनेमाचा संबंध नाही; परंतु याच भावनेतून मराठी सिनेमेही मराठीच्या बोलींचा आधार घेत असावेत आणि ते स्वागतार्हचं आहे. अहिराणी, मालवणी, वऱ्हाडी, मराठवाडी, आग्री आदींसह अनेक मराठीच्या समृद्ध बोली आहेत. त्या मराठीच्या दाराशी उभ्या आहेत. असे प्रतिपादन 84 व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षीय भाषणात श्री. उत्तम कांबळे यांनी केले होते. एक आदिवासी मुलगी पख्यांला ‘भिरभिऱ्या’ म्हणत होती. तिला ‘पंखा’ शब्द माहीत नव्हता; पण ‘भिरभिऱ्या’तली अर्थछटा पंख्यापेक्षा भन्नाट असल्याची आठवणही त्यांनी याच भाषणात सांगितली होती. म्हणूनच बोलींना मराठीच्या माजघरात प्रवेश देण्याची गरच आहे. तो मार्ग सिनेमा किंवा नाटकांच्या माध्यमातून प्रशस्त होऊ शकतो.    
            तात्या ठेचा बनवण्यास सांगतो. ते स्मिताला काही तरी अद्‌भूत असल्यासारखं वाटतं. ठेचा जणू काही फक्त खानदेशीच पदार्थ असल्यासारखे तिचे भाव असतात. ठेचा संपूर्ण महाराष्ट्रात परिचित असावाच. ‘ठेचा’ शब्दाऐवजी ‘खुडा’ शब्द वापरता आला असता; तसंच ‘पाटोळ्यांची आमटी’ऐवजी ‘पाटोळ्यासनं बट्ट’ असे शब्द प्रयोग केले असते तर भाषिक वेगळेपण दिसलं असतं. हे शब्द वापरल्याने खान्देशी वगळता अन्य मराठी भाषक प्रेक्षकांना आकलन झालं नसतं, असंही नाही. अहिराणीतल्या शब्दसंग्रहांचा आणि उच्चारांचा पुरेपुर आधार घेतला असता तर आणखी भाषिक सौंदर्य खुललं असतं; परंतु प्रमाणभूत भाषा तेवढ्या सुद्ध आणि बोली अशुद्ध असंही समजणारे असतात. वस्तुत: पूर्वपार चालत आलेली जी भाषा आईच्या तोंडून अथवा आजुबाजूच्या व्यक्तींच्या बोलण्याचे अनुकरण करून आपण जन्मापासून शिकतो ती अशुद्ध कशी असेल? अशुद्ध भाषा म्हणजे एका ठराविक समूहाच्या बोलण्याचे नियम न पाळणारी भाषा. असं ना. गो. कालेलकर यांनी नमूद केले आहे.
शुद्ध किंवा अशुद्ध अशी भाषा मानणे अशास्त्रीय आणि अडाणीपणाचे लक्षण असते. भाषा वापरण्याचे प्रकार सामाजातल्या निरनिराळ्या गरजांनुसार, प्रथांनुसार आणि संदर्भानुसार बदलत असतात. हे श्री. नेमाडे यांचे विधान महत्वाचे आहे. शिवाय त्यांच्या बहुतांश कादंबऱ्यांतील पात्रेही खान्देशी आहेत. ‘हिंदू’मध्ये तर असंख्य शब्द किंवा संवाद खानदेशीत आहेत. ते वाचताना वेगळे भाषिक आणि भौगोलिक संदर्भ समोर येतात. काही मराठी सिनेमे किंवा टीव्ही मालिकांमधील मालवणी किंवा वऱ्हाडीचा केलेला पुरेपूर वापर आशय, विषय आणि संदर्भांचे वेगळेपण सूचित करतो. पुष्पक विमानात फक्त सूचकतेतून खानदेशीचा वापर जाणवतो. तरी तेही नसे थोडके!
(मोबाईल- 9967836687  ई-मेल- jagdishmore@gmail.com)

Wednesday, 18 April 2018

आखाजी काबरं रुसनी?

चित्रे: चार्वी जगदीश मोरे
अक्षय तृतीयमुळे खानदेशातील गावं आज माणसांनी फुलून गेली आहेत. आखाजी नावाच्या या लोकोत्सवाचा आनंद ओसंडून वाहत आहे. सर्वत्र लगबग आहे. किलबिलाट सुरू आहे. मुलांना आखाजीच्या सुट्ट्या लागल्या आहेत. कॅलेंडरवर आजची तारीख लाल रंगात नाही; पण स्थानिक सुट्टी आहे. शेतावर कुणीही नाही. मालक घरीच आहेत. सालदारालाही सुट्टी आहे. चैत्र संपताना माहेराहून मूळ येण्यासाठी आसुसलेही सून आखजीमुळे आता माहेरवाशीण झाली आहे. वैशाखाचा प्रारंभ तिच्यासाठी आल्हाददायक ठरलाय. दिवाई (दिवाळी)- आखाजी तिच्यासाठी जीव की प्राण. ओसरीतल्या तुळईला झोका बांधलाय. लहानगे झोके घेतायत. प्रत्येक अंगणात निंबाच्या, चिंचेच्या झाडालाही झोके बांधले आहेत.
               आखजीचा आखजीचा
    मोलाचा सन देखा जी
    निंबावरी निंबावरी
    बांधला छान झोका जी
          हे झोके बहिणाबाईंच्या अस्सल खान्देशी भाषेतील कवितेचे स्मरण करून देताहेत. झोक्यावरनं माहेरवाशीण आकाशाच्या दिशेनं झेपावतेय. झोक्यावर बसून गाण्यांतून सासरच्या सुख-दुःखानं भरलेलं मन रितं करण्यास ती उत्सुक आहे. झोक्याच्या तालावर सूर उमलू लागले आहेत...
    हाथानी कैरी तथानी कैरी,
    कैरी झोका खाय वं
    कैरी तुटनी खडक फुटना
    झुयझुय पानी वाह वं
          घराघरांतून धुराचे लोट बाहेर पडतायत. आई- आज्जीच्या मनगटातील कलाकुसर अतिशय लोभनीय दिसतेय. हाताचे कोपरे आणि मनगटाच्या साह्याने क्रिकेटच्या मैदनासारखी गोलाकार पुरणपोळी आकार घेतेय. खापरावर खरपूस भाजल्या जाणाऱ्या पुरणपोळ्यांचा खमंग गल्लीभर दरवळतोय. पुरुष मंडळींच्या मनात सुवासानेच मांडे फुटतायत. बाप रसासाठी गावठी, शेंद्य्रा आंब्याच्या साली, कोयी पाण्यातून हातरुमाला सारख्या पिळून काढतोय. रसात पाणीच अधिक होतंय. आमरसात भरपूर साखर टाकलीय. आंबटपणा कमी झालाय. पाण्यात धुतल्याने बेचव झालेल्या कोयीदेखील नातवंडं चवीनं चाखतायत. कुरडया-पापडांचा घाना निघालाय.
            झोक्यावर हिंदोळे घेणाऱ्या पोरीबाळी भूक तहान विसरल्या आहेत. पाय जमिनीला टेकवत नाहीयेत. त्या वाऱ्यावर स्वार झाल्या आहेत. बहिणाबाईच्या ओळी गुणगुणी लागल्या आहेत...
            माझा झोका माझा झोका
 जिवाची भूक सर जी
 भूक सर भूक सरे
 वाऱ्यानं पोट भरे जी
          बापानं घागर भरण्याची तयारी केली आहे. मूठभर गव्हाच्या आळ्यावर मातीची घागर मांडलीय. स्वयंपाक झालाय.
  निंब्याले बलावतंस का नाही. तेले अख्खा दिनभी पुरावं नही पुत्ता कुटाले. नाही ते डवरी रायना हूई गावभर स्वयंपाक खोलीतून आदेश सुटतो.
 “ओ बाख्खर! निंब्या! चालणारे भो. घागर भरनी से. तुनी माय आराया मार रायनी. बापानं पत्ते कुटणाऱ्या मुलाला हाळी दिली.
हाऊ डाव सरना की लगेच येस मी. तू पुढे व्हय. निंब्या काही लगेच उठला नाही.
ये लवकर म्हणत बाप उलटपावली घरी परतला.
घागर भरली. पूजन झालं.
भाऊ पयले आगारी टाकी दे आजी बोलली.
         नैवद्याच्या ताटावर हल्ला करण्याच्या तयारीत असलेली नातवंडे मागं सरकली. निखाऱ्यांवर पुरण पोळीचा तुकडा, आमरस, रस्सीभात, कुरडया, पापडाचे तुकडे टाकले. तूप टाकताच घरभर धूर झाला. जळणाऱ्या तुपाच्या दरवळानं पित्रं तृप्त झाल्याचे भाव उमटले. 
माले आते एकटीले
उघडं पाड ना राम
मी आते
परकी होईगू ना राम
मन्ही हू माले
हिडीसफिडीस करी ना राम
माले आते ती
कच्ची खाई जाई ना राम
हां हां हां हां
हे करून स्वर गल्लीच्या कोपऱ्यावरच्या घरातून येऊ लागले. तिथं ओसरीवर भाऊबंदकी आणि आप्त जमलेयत. डेरगं भरलं जातंय. पाच-सहा महिन्यापूर्वी घरातला बाप परलोकात निघून घेलाय. त्याच्या मरणानंतरची ही पहिलीच आखाजी. सासू पाठोपाठ सुनेचं रडणं कानावर येऊ लागलं. तिच्याही रडण्यात उत्स्फूर्तता जाणवतेय. तिच्या करुण काव्यात उपमा आहेत. प्रतिमा आहेत. रूपके भरली आहेत. डोळे मात्र शुष्क. भावहीन. तीही आता सासूसारखी करून काव्य कलेत निपुण झालीय. तिनं शोक सागरात विहार करण्याची कला अवगत करून घेतलीय. आता ती सासूचा वारसा चालवण्यासाठी सज्ज होतेय.
         ओसरीत, निंबाच्या झाडाखाली, मारोतीच्या पारावर, शाळेच्या व्हरांड्यात, जागा मिळेल तिथं सावलीच्या आसरेनं पत्त्यांचे डाव रंगले आहेत. लहानग्यांचा डाव वेगळा आहे. तरुणांचा स्वतंत्र घोळका आहे. अट्टल जुगाऱ्यांचा अड्डा चांगलाच रंगात आलाय. अधून- मधून एखाद दुसरा घरी जाऊन आगारी टाकून येतोय. काही जण कसे तरी दोन घास पोटात ढकल अड्ड्यावर परत येतायत. डाव यज्ञासारखा अखंड तेवत आहे. जुगारात हरणारेच जास्त दिसतायेत. तरणाबांड कपाशीचा सर्व पैसा हरवून बसला आहे. तरीही तो मागं बसून, ‘हा पत्ता खोल, तो पत्ता खोल’, असा फुकटाचा सल्ला देतोय. पावसाळा तोंडावर आलाय. होतं तेही गमावून बसलाय. शेतीसाठी लागणाऱ्या भांडवलाची चिंता त्याला आता सतावतेय; पण हरल्यावरही टांग उपर आहे. नागवेपण झाकण्याचा केविलवाणी प्रयत्न करतोय. सावकाराची पायरी चढण्यावाचून समोर पर्याय दिसत नाहीये.
          सूर्य डोक्यावर आला आहे. उन्हं तापली आहेत. शहरातून आलेली दोन-चार नोकरदार मंडळीही विरंगुळा म्हणून पत्ते खेळतायत. ते बेतानंच डाव मांडत आहेत. हात अखडता आहे. करमणूक म्हणून त्यांचा डाव रंगला आहे. पत्त्यांच्या निमित्तानं गावातली आबालवृद्ध ठिकठिकाणी जमली आहेत. नोकरी, रोजगाराच्या निमित्तानं बाहेर असलेले सगळे जण गावी आले आहेत. वर्षे- सहा महिन्यांपूर्वी झालेल्या ग्रामपंचायत निवडणुकांतील कटुता बऱ्याच अंशी ओसरली आहे. एखाद दुसरी चुकार व्यक्ती राजकारणांचे डाव टाकीत आहेत; पण तिला कुणी भीक घालत नाही.
जेवणं आटोपली आहेत. आयाबाया एकमेकींच्या ओट्यावर जमल्या आहेत. सासू-सुनांच्या कहाण्या रंगल्या आहेत. सासरहून आलेल्या मुली कौतुकात न्हाऊन गेल्या आहेत. गावातले ज्येष्ठ तात्या, नाना, दादा, आबा, आप्पांचा गप्पांचा फड रंगात आला आहे. कुणाच्या घरची आखाजीची घागर जास्त पाझरली, कुणाच्या घरची कमी पाझरली, कुणाची पाझरलीच नाही. प्रत्येक जण आपापल्या घागरीचा अनुभव सांगताहेत. घागर जास्त पाझरल्याने यंदा भरपूर पाऊस पडेल. घागर कमी पाझरल्याने कमी; तर मध्यम पाझरल्याने पाऊसही मध्यमच असेल, असा सर्वसाधारण समज आहे. जो तो आपल्या परीनं पावसाचा अंदाज बांधतोय. हवामान शास्त्रज्ञालाही लाजवतील एवढ्या रुबाबात आणि तोऱ्यात सत्तरीतले आजोबा आपला पावसाचा अंदाज सांगतायत.
          पावसाळा जवळ आलाय. बहुतांश जमीन नांगरून तयार आहे. उन्हाने भाजून निघतेय. सालदार निश्‍चित केलायं. त्याचा वर्षभराचा मोबदला ठरविला जातोय. बी-बियाण्यांची चिंता सतावू लागलीय.. दिवाई खावरी आखाजी हावरी!या म्हणीची प्रचिती येतेय. कुणबी आखाजीले येडा होस आनी दिवाईले शहाना होस,’ निसर्गामुळे या जाणिवेची उणीव कधीच भरून निघताना दिसत नाही. आखाजीला शेतकरी हजार इरादे बाळगतो; पण त्यावर निसर्ग पाणी फिरवतो. ते दिवाळीच्या वेळीच कळतं. पिकपाण्याची सगळ्यांचे बेत अंतिम होताहेत.
अल्लड वयातल्या मुली गौराईच्या आगमनानं उल्हासित झाल्या आहेत. गावातल्या एका घराच्या भल्या मोठ्या ओसरीवर सर्व जणींनी आपापल्या गौराया आणल्या आहेत. नाचगाणी सुरू आहेत. झिम्मा- फुगड्या खेळतायत. थट्टा, मस्करी, मनोरंजन सुरू आहे. गौराईच्या गाण्यांनी लोकसाहित्याचा जागर होतोय...
              कुंड्यावरी नागीन पसरनी
              तठे मन्ही गौराई
              काय काय इसरनी
              तठे मन्ही गौराई
              तोडा ईसरनी
              तोडासले लई गया चोर
              अंगनमा नाचे मोर
          गौराईच्या नाचगाण्याचा कार्यक्रम उत्तरोत्तर रंगत गेला. पत्ते खेळताना पहाट कशी झाली ते कळलंच नाही. आखाजीचा दुसरा दिवस जरा उशिरानंच उगवला. आखाजीच्या कालच्या गोडधोडनंतर आज घराघरांत कर साजरा करण्याची तयारी सुरू झालीय. उस्मान काकाकडून शेर-पावशेर मटण आणलंय. काबाडकष्टानं थकलेल्या शरीराला आणि मनाला पुन्हा नव्या कष्टासाठी उभारी देण्याकरिता बापानं गुत्त्यावर जाऊन पावशेरभर टाकलीय. कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याच्या वाट्याला मटणाची एकएक बोटी आलीय. एका बोटीने आलेला तृप्तीचा ढेकर प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर प्रसन्नता दाखवतोय.
मुलींची गौराई विसर्जनाची लगबग सुरू झालीय. हसत, खेळत, गाणी म्हणत मुलींनी नदीच्या डोहावर जाऊन लाडक्या गौराईला निरोप दिला. नदी पल्याडच्या गावातही हाच कार्यक्रम पार पडतोय. दोन्ही काठांवरील मुलींमध्ये धुमश्‍चक्रीसुरू झालीय. एकमेकींना शिव्यांची लाखोली वाहिली जातेय. परस्परांवर दगडगोट्यांचा मारा होतोय. दोन गटातले हे युद्ध बराच काळानंतर शमलं. सर्व जणी आपापल्या घरी परतल्यायत. बघ्यांची गर्दी पांगलीय. आखाजी आता सरलीय!
          ता. क. :  खान्देशातील हा अक्षय तृतीयेचा हा लोकोत्सव आता पार बदलला आहे. गौराई दिसेनाशी झाली आहे. नाजुकसाजुक ते मुळं झोके दिसत नाहीत. बोली भाषेतील गाणी कानावर पडत नाहीत. बोलीवरून थेट आता इंग्रजीपर्यंत झेप घेतली आहे. विरंगुळ्यासाठी पत्त्याचे डाव रंगत नाहीत. जुगाऱ्यांना वर्ष पुरत नाही. प्रत्येकाच्या हातात आता स्मार्ट फोन आहे. चैत्र आणि वैशाखात रोज सायंकाळी रंगणाऱ्या आयपीएलच्या सामन्यांमुळे उन्हाळ्यात करमणुकीची सोय झाली आहे. ग्रामपंचायत आणि सोसायाटीच्या निवडणुकांतील कटुता दिवसेंदिवस वाढत आहे. एकमेकांच्या जिवावर उठले आहेत. नोकरी किंवा रोजगारानिमित्त बाहेर गेलेली मंडळी बिझीअसल्यामुळे आखाजीसाठी गावी येत नाही. त्यांच्या मुलाबाळांना उन्हाचे चटकेही सहन होत नाहीत. गावी गेले तर त्यांना अहंकार स्वस्थ बसू देत नाही. सोशल मीडियावरील अक्षय तृतीयेच्या शुभेच्छांमुळे मात्र या लोकोत्सवाला उधाण आलं आहे.